Penentuan jarak tanaman (plant spacing) merupakan salah satu keputusan agronomi paling awal dan paling kekal dalam pengurusan ladang pisang (Musa spp.). Keputusan ini menetapkan bilangan pokok bagi setiap hektar, mempengaruhi persaingan antara pokok untuk cahaya, air dan nutrien, serta menentukan sama ada hasil per pokok atau hasil per unit tanah yang akan dimaksimumkan. Dalam dekad kebelakangan ini, minat terhadap penanaman berkepadatan tinggi (high-density planting) meningkat kerana ia menawarkan kemungkinan pengeluaran yang lebih tinggi bagi setiap hektar, di samping potensi penjimatan air apabila digandingkan dengan pengurusan pengairan yang terkawal. Artikel ini mengulas lima kajian yang menilai kesan jarak dan kepadatan tanaman terhadap pertumbuhan vegetatif, komponen hasil, kualiti buah, pulangan ekonomi dan kecekapan penggunaan air (water-use efficiency, WUE) bagi beberapa kultivar pisang.
Skop dan Reka Bentuk Kajian yang Diulas
Kajian-kajian yang diulas menggunakan pendekatan dan skala yang berbeza-beza, dan perbezaan ini penting untuk ditafsirkan dengan berhati-hati.
- Magalhães dan rakan-rakan menilai gabungan tiga aras pengairan — 50, 75 dan 100% evapotranspirasi tanaman (crop evapotranspiration, ETc) — dengan empat kepadatan tanaman, iaitu 1,666 pokok ha?¹ (3.0 × 2.0 m), 2,083 pokok ha?¹ (3.0 × 1.6 m), 2,666 pokok ha?¹ (3.0 × 1.25 m) dan 3,333 pokok ha?¹ (3.0 × 1.0 m) pada pisang ‘Prata-Anã’, dalam dua kitaran pengeluaran, menggunakan reka bentuk blok rawak (randomized block design) dengan empat replikasi [1].
- Cartagena menguji empat kepadatan (2,000, 2,500, 3,000 dan 3,500 pokok ha?¹) dan tiga susunan tanaman (segi tiga, segi empat tepat dan alur berganda), serta satu kawalan relatif pada 1,700 pokok ha?¹ dalam susunan segi tiga, bagi pisang kultivar Williams (Musa AAA Simmonds). Reka bentuknya ialah blok rawak lengkap dalam susunan faktorial 4 × 3 + 1 [4].
- Vijai Selvaraj dan rakan-rakan menilai lima konfigurasi ruang daripada 2.1 × 2.1 m hingga 0.9 × 0.9 m bagi pisang Poovan dalam sistem agroforestri berasaskan kelapa di zon delta Cauvery, India, merangkumi parameter morfologi, fisiologi dan ekonomi [3].
- Kaviyarasu dan rakan-rakan menggunakan reka bentuk plot berpecah (split plot design) dengan tiga replikasi, menggabungkan dua jarak tanaman (2 m × 2 m dan 1.8 m × 3.6 m) dengan lima regim baja bagi kultivar Ney Poovan (AB) di Tamil Nadu, India, pada musim 2022–2023 [5].
- Abror menggunakan kaedah pemerhatian-partisipatif dengan tiga layanan jarak tanaman (1.5 × 1.5 m, 2 × 2 m dan 2.5 × 2.5 m) bagi pisang Cavendish (Musa acuminata kumpulan AAA), dengan tempoh pemerhatian kira-kira dua bulan [2].
Perbezaan reka bentuk ini bermakna kekuatan bukti antara kajian tidak setara: kajian bereplikasi dengan analisis varians memberikan asas statistik yang lebih kukuh berbanding pemerhatian lapangan jangka pendek.
Kepadatan Tinggi: Hasil per Hektar Meningkat, Pertumbuhan Individu Terjejas
Corak yang paling konsisten merentas kajian ialah pertukaran (trade-off) antara prestasi pokok individu dan hasil per unit kawasan. Dalam kajian ‘Prata-Anã’, peningkatan kepadatan sehingga 3,333 pokok ha?¹ menyebabkan pengurangan bilangan daun pada masa penuaian dan beberapa komponen hasil, serta kitaran pengeluaran yang lebih panjang; namun begitu, hasil keseluruhan meningkat sambil saiz buah boleh dipasarkan dapat dikekalkan, tanpa mengira aras pengairan yang digunakan [1].
Dapatan yang selari diperoleh dalam sistem agroforestri berasaskan kelapa. Jarak yang lebih luas (2.1 × 2.1 m) meningkatkan ciri morfologi daun secara signifikan, dengan panjang daun maksimum 148.17 cm, lebar 77.75 cm dan indeks luas daun (Leaf Area Index, LAI) sebanyak 2.61 m² per pokok [3]. Kualiti buah turut lebih baik pada jarak luas, dengan berat tandan 16 kg, panjang buah 20 cm, kandungan gula 22 Brix dan kekerasan buah 4.5 kg/cm² [3]. Sebaliknya, jarak yang lebih rapat meningkatkan populasi pokok per unit kawasan tetapi mengurangkan pertumbuhan individu dan kualiti buah [3].
Dalam kajian pisang Cavendish, jarak 2 × 2 m menghasilkan pertumbuhan vegetatif terbaik dengan purata ketinggian pokok 145 cm, 9 helai daun dan diameter batang semu 21 cm; jarak 1.5 × 1.5 m menunjukkan pertumbuhan terbantut akibat persaingan antara pokok, manakala jarak 2.5 × 2.5 m memberikan pertumbuhan yang agak baik tetapi kurang cekap dari segi produktiviti tanah [2].
Kecekapan Penggunaan Air dan Gandingan dengan Defisit Air
Sumbangan paling menarik daripada kajian ‘Prata-Anã’ ialah penilaian serentak kepadatan dan defisit air. Penggunaan aras pengairan 50% ETc bersama kepadatan 3,333 pokok ha?¹ meningkatkan WUE sebanyak 313.92% dalam kitaran pertama dan 295.27% dalam kitaran kedua berbanding 1,666 pokok ha?¹ yang diairi pada 100% ETc [1]. Penulis menyimpulkan bahawa hasil dan WUE yang lebih tinggi boleh dicapai dengan kepadatan 3,333 pokok ha?¹ dan aras pengairan di bawah 100% ETc [1].
Dapatan ini menunjukkan bahawa kepadatan tinggi bukan sekadar strategi hasil, tetapi juga strategi pengurusan air: apabila lebih banyak pokok berkongsi jumlah air yang sama, setiap meter padu air berpotensi menghasilkan lebih banyak buah. Namun, kesan sampingan seperti kitaran yang lebih panjang dan bilangan daun yang berkurangan [1] perlu diambil kira kerana ia mempengaruhi perancangan penuaian dan ketahanan pokok.
Susunan Tanaman, Baja dan Pulangan Ekonomi
Jarak tanaman bukan satu-satunya pemboleh ubah ruang. Kajian ke atas kultivar Williams mendapati susunan alur berganda (double furrow) memihak kepada produktiviti tanaman melalui asimilasi yang lebih besar dan rekod kehilangan yang lebih rendah pada peringkat tandan, dengan korelasi kuat antara pemboleh ubah yang dikaji dan susunan alur berganda tersebut [4]. Ini bermakna susunan geometri boleh mengubah kesan negatif kepadatan tinggi tanpa mengurangkan bilangan pokok.
Interaksi dengan pembajaan juga penting. Dalam kajian Ney Poovan (AB), jarak 1.8 m × 3.6 m dan regim baja 220:70:660 g/pokok (200 peratus) masing-masing memberikan nilai tertinggi bagi ketinggian batang semu (309.50 dan 312.12 cm), lilitan batang semu (61.64 dan 62.98 cm), luas daun (11.58 dan 12.12 m²), berat tandan (10.59 dan 11.28 kg), bilangan sikat per tandan (10.95 dan 11.33) dan bilangan jari per tandan (164.15 dan 172.67) [5]. Interaksi antara kedua-dua faktor tersebut menghasilkan parameter pertumbuhan dan hasil tertinggi [5].
Dari sudut ekonomi pula, analisis dalam sistem agroforestri kelapa menunjukkan jarak 1.5 × 1.5 m paling kos efektif dengan nisbah faedah-kos (benefit-cost ratio) 1.14 [3]. Menariknya, jarak yang memberikan kualiti buah terbaik (2.1 × 2.1 m) bukan jarak yang memberikan pulangan ekonomi terbaik [3] — satu peringatan bahawa kriteria “optimum” bergantung pada matlamat pengeluar.
Perkara Penting yang Perlu Difahami
- Hasil per pokok dan hasil per hektar bergerak ke arah bertentangan. Kepadatan tinggi mengurangkan beberapa komponen hasil dan saiz pokok individu, tetapi boleh meningkatkan jumlah hasil per hektar [1][3].
- Kualiti buah berisiko pada kepadatan melampau. Jarak rapat mengurangkan kualiti buah dalam kajian Poovan [3], walaupun kajian ‘Prata-Anã’ melaporkan saiz buah boleh dipasarkan masih dapat dikekalkan sehingga 3,333 pokok ha?¹ [1]. Perbezaan ini menunjukkan respons bergantung kultivar dan pengurusan.
- Kepadatan memanjangkan kitaran. Kitaran pengeluaran yang lebih panjang diperhatikan pada kepadatan meningkat [1], yang memberi kesan kepada kekerapan penuaian.
- Susunan geometri dan pembajaan boleh mengimbangi tekanan kepadatan. Susunan alur berganda mengurangkan kehilangan pada peringkat tandan [4], manakala regim baja yang lebih tinggi berinteraksi secara positif dengan jarak tertentu [5].
- Kriteria keputusan mesti dinyatakan secara eksplisit — sama ada WUE [1], kualiti buah [3], pertumbuhan vegetatif [2] atau nisbah faedah-kos [3].
Kekurangan dan Batasan Kajian
Beberapa batasan jelas kelihatan daripada maklumat abstrak yang tersedia, dan ulasan ini hanya berasaskan abstrak tersebut tanpa akses kepada teks penuh, jadual data atau analisis statistik terperinci.
Pertama, hampir semua kajian dijalankan di satu lokasi tunggal dengan satu kultivar sahaja: ‘Prata-Anã’ [1], Cavendish [2], Poovan [3], Williams [4] dan Ney Poovan (AB) [5]. Oleh itu, nilai jarak “optimum” yang dicadangkan tidak boleh digeneralisasikan merentas kultivar, jenis tanah atau iklim yang berbeza tanpa pengesahan tambahan.
Kedua, tempoh kajian berbeza dan sebahagiannya sangat singkat. Kajian pisang Cavendish hanya memerhati selama kira-kira dua bulan dan terhad kepada parameter vegetatif — ketinggian pokok, bilangan daun dan diameter batang semu — tanpa data hasil atau kualiti buah [2]. Kaedahnya bersifat pemerhatian-partisipatif dan abstrak tidak menyatakan replikasi atau ujian statistik, menjadikan kesimpulan jarak 2 × 2 m sebagai “optimum” bersifat awalan. Sebaliknya, kajian ‘Prata-Anã’ merangkumi dua kitaran pengeluaran [1], tetapi pisang merupakan tanaman ratun berbilang kitaran, dan kesan kumulatif kepadatan tinggi terhadap kitaran ketiga dan seterusnya tidak dilaporkan.
Ketiga, beberapa faktor penting tidak kelihatan diukur atau dilaporkan dalam abstrak, antaranya insiden penyakit dan perosak, kejadian tumbang pokok, pengurusan anak sulur, serta kesan jangka panjang terhadap kesuburan tanah. Dalam sistem kepadatan tinggi, faktor-faktor ini lazimnya menjadi pengehad utama, tetapi tiada data mengenainya tersedia di sini.
Keempat, analisis ekonomi terhad. Hanya satu kajian melaporkan nisbah faedah-kos (1.14 pada 1.5 × 1.5 m) [3], dan nilai ini terikat kepada struktur kos serta harga pasaran pada masa dan tempat kajian tersebut dijalankan. Nisbah faedah-kos yang hampir dengan 1.0 juga menunjukkan margin yang nipis dan sensitif terhadap perubahan harga.
Kelima, perbandingan langsung antara kajian sukar dilakukan kerana julat kepadatan, kultivar, regim baja dan sistem tanaman berbeza. Satu kajian dilaksanakan dalam sistem agroforestri berasaskan kelapa [3], yang bermakna pokok pisang berkongsi sumber dengan tanaman lain — satu konteks yang tidak setara dengan monokultur pisang.
Kesimpulan
Secara keseluruhan, bukti yang diulas menunjukkan bahawa kepadatan tanaman yang lebih tinggi cenderung meningkatkan hasil per hektar dan kecekapan penggunaan air, dengan peningkatan WUE melebihi 295% dilaporkan pada gabungan 3,333 pokok ha?¹ dan pengairan 50% ETc [1], tetapi disertai pengurangan saiz pokok, bilangan daun dan dalam sesetengah kes kualiti buah [1][3]. Jarak yang lebih luas memelihara morfologi daun dan kualiti buah [3], manakala susunan tanaman [4] dan regim baja [5] boleh digunakan untuk mengurangkan kesan persaingan. Memandangkan setiap kajian terhad kepada satu kultivar, satu lokasi dan tempoh yang relatif singkat, cadangan jarak tanaman daripada kajian-kajian ini wajar dianggap sebagai panduan awal yang perlu diuji secara berperingkat dalam keadaan sebenar sesebuah kebun, bukan sebagai preskripsi muktamad.
Rujukan:
- Diogo Barreto Magalhães et al. (2020). Yield of ‘Prata-Anã’ banana plants under water deficit and high plant density. Revista Brasileira de Fruticultura. https://doi.org/10.1590/0100-29452020046
- M. Abror (2026). Analysis of Planting Distance in the Cultivation of Cavendish Banana Plants in Petani Desa (pEdE) Durungbedug, Candi Sidoarjo. Procedia of Engineering and Life Science. https://doi.org/10.21070/pels.v8i2.2501
- K. S. Vijai Selvaraj et al. (2025). Optimization of high-density planting configurations for poovan banana (Musa spp.) in coconut-based agroforestry system of the Cauvery delta zone of India. Plant Science Today. https://doi.org/10.14719/pst.7639
- J. Cartagena (2020). Influence of high planting densities and arrangements on yield and fruit development of Musa AAA Simmonds. Acta Agronómica. https://doi.org/10.15446/acag.v69n1.79834
- P. Kaviyarasu et al. (2025). Effect of Different Plant Spacings and Fertilizer Regimes on Growth and Yield of Banana (Musa Spp.) Cv. Ney Poovan (AB). Ecology, Environment and Conservation. https://doi.org/10.53550/eec.2025.v31i03.066
