Potensi Agroindustri Buah Gac di Asia Tenggara – Segalanya Tentang Tumbuhan…

Buah Gac (Momordica cochinchinensis Spreng.), sejenis tanaman saka tropika daripada famili Cucurbitaceae, kini diiktiraf sebagai antara buah bernilai tinggi di Asia Tenggara. Dikenali sebagai “qu? g?c” di Vietnam, buah ini bukan sekadar simbol budaya, tetapi juga komoditi pertanian bernilai ekonomi tinggi kerana kandungan bioaktifnya yang luar biasa seperti likopena, ?-karotena, asid lemak tidak tepu dan vitamin E.

Permintaan global terhadap makanan fungsian dan produk nutraseutikal berasaskan tumbuhan menjadikan Gac berpotensi besar untuk dikembangkan sebagai tanaman agroindustri di Malaysia dan rantau Asia Tenggara. Artikel ini meneliti potensi agronomi, cabaran pengeluaran, serta prospek pemprosesan dan pembangunan produk lestari berasaskan buah Gac.

Ciri Agronomi dan Keperluan Tumbuh

Gac ialah tumbuhan memanjat (vine) yang hidup lama (saka), dengan batang lembut, daun menjari, dan bunga jantan serta betina pada pokok berasingan (dioecious). Ini bermakna penanaman memerlukan nisbah pokok jantan dan betina yang sesuai bagi memastikan pendebungaan berjaya.

Suhu optimum: 25–32°C
Jenis tanah: berpasir atau liat berpasir dengan pH 6.0–7.0
Cahaya: memerlukan kawasan terbuka dengan sinaran matahari penuh
Tempoh matang: 8–10 bulan selepas penanaman untuk berbuah pertama

Satu pokok betina matang mampu menghasilkan 40–60 buah setiap musim, dengan setiap buah seberat 1.2–2.0 kg, mengandungi 15–30 biji besar yang disaluti aril merah kaya karotenoid.

Namun, kerana Gac tidak mempunyai bunga hermaprodit, pendebungaan tangan (manual pollination) sering diperlukan untuk meningkatkan kadar set buah, terutama dalam sistem tanaman terkawal seperti rumah lindungan atau fertigasi.

Cabaran dalam Pengeluaran Buah Gac

Walaupun nilai nutrisi dan pasaran Gac semakin meningkat, beberapa faktor menghalang pengkomersialannya secara meluas di rantau ini:

Masalah pendebungaan dan ketidakseimbangan jantina pokok.
Pengeluaran buah bergantung kepada kehadiran pokok jantan. Kekurangan tanaman jantan boleh menyebabkan kadar pendebungaan rendah.
Jangka hayat pascatuai yang singkat.
Buah Gac mempunyai tempoh penyimpanan hanya sekitar 5–7 hari pada suhu bilik, menjadikannya mudah rosak dan sukar dihantar ke pasaran jauh.
Variasi genetik tinggi.
Kandungan karotenoid, saiz buah dan hasil berbeza antara varieti liar, menyebabkan ketidakseragaman produk dan hasil ladang.
Kekangan teknologi pemprosesan tempatan.
Sebahagian besar pengusaha kecil masih bergantung kepada kaedah tradisional yang tidak mampu mengekalkan kestabilan warna dan nutrien selepas pengeringan atau pengekstrakan minyak.

Potensi Nilai Tambah Melalui Pemprosesan

Walaupun mempunyai kelemahan dari segi logistik dan ketahanan, Gac menawarkan peluang besar dalam pemprosesan nilai tambah kerana kandungan fitokimia yang tinggi dan serba guna.

1. Penghasilan Minyak Gac (Gac Oil)

Minyak yang diekstrak daripada aril Gac mengandungi kombinasi likopena (6,800 µg/g) dan ?-karotena (2,900 µg/g) yang jauh melebihi tomato atau lobak merah. Warna merah jingganya menarik dan sesuai untuk digunakan sebagai pewarna semula jadi makanan serta bahan suplemen kesihatan.

Minyak Gac juga mengandungi asid oleik (49%) dan linoleik (21%), menjadikannya baik untuk kesihatan jantung.
Proses pengekstrakan menggunakan kaedah pengekstrakan sejuk atau CO? superkritikal membantu mengekalkan kestabilan karotenoid dan vitamin E.

2. Serbuk Aril Gac (Gac Powder)

Serbuk aril Gac kering digunakan dalam industri makanan kesihatan, minuman tenaga, dan kosmetik semula jadi. Teknologi pengeringan beku (freeze drying) atau spray drying membantu mengekalkan warna serta nilai antioksidan.

3. Produk Makanan Fungsian

Gabungan minyak dan serbuk Gac telah digunakan dalam pembuatan:

Yogurt dan minuman susu berperisa buah Gac,
Aiskrim dan bar nutrisi tenaga,
Produk bayi (bubur dan puri tinggi karotenoid).

Produk berasaskan Gac mempunyai potensi besar kerana trend global kini beralih kepada produk semula jadi, bebas bahan kimia dan berasaskan tumbuhan (plant-based).

Aspek Kelestarian dan Ekonomi Hijau

Pembangunan industri Gac perlu dirancang selaras dengan prinsip pertanian lestari. Ini boleh dicapai melalui:

Penggunaan sisa hasil sebagai kompos dan baja organik.
Sisa kulit dan biji Gac boleh dikomposkan bagi meningkatkan kesuburan tanah atau dijadikan bahan asas biogas.
Penghasilan produk sampingan berasaskan sisa.
Kajian menunjukkan biji Gac mengandungi protein bioaktif dan saponin yang berpotensi sebagai bahan mentah farmaseutikal dan biopestisid semula jadi.
Penanaman secara organik.
Disebabkan nilai pemakanan Gac bergantung kepada tahap antioksidan, penggunaan racun kimia perlu diminimumkan untuk mengekalkan integriti produk organik dan menarik pasaran premium.
Pendigitalan dan pensijilan produk.
Sistem blockchain agrofood boleh digunakan untuk menjejaki sumber asal, memastikan ketelusan rantaian bekalan dan memudahkan eksport ke pasaran Eropah dan Jepun.

Prospek Pembangunan di Malaysia dan Asia Tenggara

Rantau Asia Tenggara memiliki kelebihan semula jadi untuk menjadi hab pengeluaran Gac global. Dengan iklim tropika, tenaga kerja berpengalaman dalam pertanian dan permintaan meningkat terhadap produk kesihatan, industri ini mampu:

Mewujudkan peluang usahawan agro muda melalui pengeluaran, pemprosesan dan pemasaran.
Menyokong dasar bioekonomi negara dengan menjadikan Gac sumber bahan mentah bernilai tinggi.
Menarik pelaburan dalam sektor makanan berfungsi dan nutraseutikal halal.

Dengan pembangunan varieti unggul, kemudahan pemprosesan moden dan strategi pemasaran antarabangsa, Gac berpotensi menjadi “buah strategik baru Malaysia” seiring dengan nanas, durian dan nangka dalam sektor eksport bernilai tinggi.

Kesimpulan

Buah Gac bukan sekadar tanaman eksotik, tetapi aset bioekonomi masa depan yang menggabungkan nilai nutrisi, kesihatan dan potensi komersial. Melalui inovasi agronomi, pemprosesan lestari dan pematuhan piawaian global, Gac berpotensi dikembangkan sebagai tanaman premium tropika.

Dalam konteks Malaysia, penanaman Gac selari dengan matlamat pertanian hijau dan pembangunan ekonomi berasaskan sumber semula jadi, menjadikannya peluang baharu bagi pengusaha tempatan dan penyelidik dalam sektor makanan dan farmaseutikal tropika.

Rujukan

Pham, T. D., & Nguyen, M. H. (2020). Gac (Momordica cochinchinensis) Fruit and Its Potentiality and Superiority in Health Benefits. Food Research International, 135, 109–117.
Subramanian, J., et al. (2020). Momordica cochinchinensis Spreng: An Abundant Source of Nutrient, Phytochemicals and Its Pharmacological Activities. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry, 9(12), 1844–1854.
Ahmad, N., Ali, M., & Hossain, M. (2023). Phytochemical Composition and Nutritional Evaluation of Momordica cochinchinensis Spreng. Journal of Tropical Agricultural Science, 46(2), 210–220.
Vuong, L. T., & King, J. C. (2003). A Method of Preserving Gac Fruit Oil for Vitamin A Supplementation. Journal of Food Composition and Analysis, 16(3), 333–347.