Pemilihan tapak merupakan antara keputusan paling penting sebelum sesuatu projek tanaman buah-buahan dibangunkan. Tapak yang sesuai bukan sekadar mempunyai tanah kosong dan sumber air, tetapi perlu dinilai dari sudut iklim, tanah, topografi serta faktor sosioekonomi. Kesemua faktor ini menentukan sama ada sesuatu kawasan benar-benar mampu menyokong pertumbuhan tanaman, menghasilkan buah berkualiti dan kekal ekonomik untuk jangka panjang.
Dalam penyelidikan moden, penilaian kesesuaian tapak semakin banyak menggunakan Sistem Maklumat Geografi atau GIS bersama Analisis Keputusan Berbilang Kriteria, termasuk kaedah Analytical Hierarchy Process atau AHP. Pendekatan ini membolehkan banyak lapisan maklumat dianalisis secara serentak supaya kawasan paling sesuai dapat dikenal pasti dengan lebih sistematik.
Iklim menjadi faktor asas
Iklim merupakan antara faktor yang menerima wajaran paling tinggi dalam banyak kajian pemilihan tapak tanaman buah-buahan.
Antara parameter utama ialah suhu tahunan purata, suhu semasa pembungaan, suhu musim sejuk, hujan dan kelembapan. Kepentingan setiap parameter bergantung pada jenis tanaman. Untuk tanaman iklim sederhana seperti epal, keperluan suhu penyejukan atau chilling menjadi faktor penting, manakala bagi tanaman tropika seperti pitaya, suhu purata tahunan memainkan peranan yang lebih besar.
Ini menunjukkan bahawa tidak ada satu tapak yang sesuai untuk semua jenis buah. Sesuatu kawasan mungkin sangat baik untuk sitrus tetapi kurang sesuai untuk epal, atau sesuai untuk pitaya tetapi tidak sesuai untuk buah yang memerlukan suhu sejuk.
Tanah menentukan perkembangan akar dan nutrien
Selepas iklim, tanah menjadi faktor penting dalam menentukan kesesuaian sesuatu kawasan.
Antara ciri yang perlu dinilai ialah tekstur, kedalaman tanah, pH, saliran dan kandungan bahan organik. Faktor-faktor ini menentukan sejauh mana akar dapat berkembang serta keupayaan tanah membekalkan air dan nutrien kepada tanaman.
Tanah yang kelihatan subur di permukaan belum tentu sesuai sekiranya mempunyai batasan fizikal di bawah permukaan. Dokumen menyatakan bahawa faktor seperti kandungan batu kerikil yang tinggi dan keadaan tanah berbatu boleh menjadikan sesuatu siri tanah tidak sesuai untuk tanaman tertentu, walaupun kawasan tersebut mungkin masih sesuai untuk tanaman lain.
Oleh itu, penilaian tapak perlu melihat profil tanah secara lebih menyeluruh dan bukan hanya keadaan lapisan atas.
Topografi juga memainkan peranan
Ketinggian, kecerunan dan arah cerun merupakan antara parameter topografi yang digunakan dalam analisis kesesuaian tapak.
Faktor ini penting terutama bagi tanaman tertentu seperti epal, pic dan plum.
Topografi boleh mempengaruhi keadaan mikroiklim sesuatu kawasan, pengaliran air, hakisan serta kemudahan operasi ladang. Kawasan terlalu curam, misalnya, berpotensi menyukarkan kerja mekanisasi dan meningkatkan risiko hakisan, manakala kawasan yang terlalu rendah mungkin berdepan masalah air bertakung bergantung pada keadaan saliran.
Faktor sosioekonomi tidak boleh diketepikan
Kesesuaian biologi sahaja tidak menjamin sesuatu projek buah-buahan akan berjaya.
Kemudahan pengairan, akses jalan raya dan nilai tanah turut dimasukkan dalam analisis kesesuaian tapak.
Faktor ekonomi seperti nilai tanah, cukai dan akses kepada infrastruktur juga boleh menentukan sama ada projek tersebut praktikal untuk dibangunkan.
Sebagai contoh, tapak mungkin mempunyai iklim dan tanah yang baik tetapi kurang menarik untuk pembangunan komersial sekiranya terlalu jauh daripada jalan utama, sukar mendapatkan air atau kos tanah terlalu tinggi.
Bagaimana AHP membantu memilih tapak?
Analytical Hierarchy Process atau AHP ialah salah satu kaedah yang sering digunakan dalam penilaian tapak.
AHP membolehkan penyelidik membuat perbandingan berpasangan antara kriteria seperti suhu, hujan, pH, saliran dan kecerunan. Setiap faktor kemudian diberikan wajaran berdasarkan tahap kepentingannya.
Kaedah ini turut mempunyai proses pengesahan konsistensi supaya pemberian wajaran tidak dilakukan secara sembarangan. Dokumen menyatakan bahawa AHP sesuai untuk penilaian spesies pokok buah kerana ia mampu mengintegrasikan beberapa kriteria dalam satu proses membuat keputusan.
Apabila digabungkan dengan GIS, hasil analisis boleh diterjemahkan dalam bentuk peta kesesuaian seperti sangat sesuai, sesuai sederhana, marginal atau tidak sesuai.
Pengesahan di lapangan tetap diperlukan
Walaupun analisis geospatial dan model komputer sangat membantu, keputusan tersebut masih perlu disahkan di lapangan.
Dokumen menyatakan bahawa pengesahan menggunakan titik kawalan lapangan atau ground truth menghasilkan ketepatan sekitar 80% hingga 90%, dengan pekali Kappa 0.86 dalam beberapa kajian. Model kesesuaian sitrus pula menunjukkan nilai AUC sebanyak 0.87 menggunakan lengkung ROC.
Ini menunjukkan bahawa pemodelan GIS boleh menghasilkan ketepatan yang baik, tetapi lawatan lapangan masih penting untuk memastikan keadaan sebenar sepadan dengan data yang digunakan.
Contoh kesesuaian tanaman dari pelbagai negara
Kajian kesesuaian tapak menunjukkan hasil yang sangat berbeza mengikut tanaman dan lokasi.
Di Nainital, India, sekitar 290.34 hektar dikenal pasti sebagai kawasan paling sesuai untuk epal, manakala 2,000.53 hektar dikategorikan sebagai sesuai secara sederhana.
Di Tigray, Ethiopia pula, sekitar 21% kawasan dinilai sesuai untuk epal, 17% untuk pic dan 27% untuk plum.
Kajian lain melaporkan:
- Delima di Apulia, Itali: 268,886 ha kawasan sesuai.
- Sitrus di Mersin, Turki: 85,824 ha sangat sesuai.
- Pitaya di Antalya, Turki: 9,245.7 ha atau sekitar 11.7% kawasan terbaik.
- Epal, pic dan plum di Meghalaya, India: 64,486 ha dalam kelas S1–S2.
- Nanas di wilayah timur laut India: sekitar 4.6–13.2% daripada jumlah kawasan geografi sesuai.
Dapatan ini menunjukkan bahawa kesesuaian tanah sentiasa bergantung pada gabungan lokasi dan keperluan tanaman.
Tanaman alternatif untuk kawasan bermasalah
Analisis kesesuaian tapak juga boleh digunakan untuk mencari tanaman gantian apabila tanaman asal menghadapi masalah.
Di Apulia, Itali, kawasan tanaman zaitun yang terjejas oleh Xylella fastidiosa telah dianalisis untuk mengenal pasti spesies buah yang imun atau lebih tahan. Delima menunjukkan potensi kawasan terbesar iaitu 268,886 ha, diikuti ara sebanyak 103,975 ha dan badam sebanyak 70,537 ha.
Pendekatan seperti ini menunjukkan bagaimana analisis kesesuaian tanah boleh membantu proses diversifikasi tanaman apabila sesuatu kawasan berhadapan risiko penyakit atau perubahan persekitaran.
Mangga, sitrus, pisang dan sapota juga menunjukkan perbezaan kesesuaian
Di Punjab, India, hampir 50% kawasan blok Rajpura didapati sesuai untuk mangga, 61% untuk sitrus dan 45% untuk pisang serta sapota.
Hanya sekitar 1.68% atau 476 hektar dikategorikan mempunyai kesesuaian marginal untuk semua tanaman buah yang dinilai.
Ini sekali lagi menunjukkan bahawa satu kawasan boleh mempunyai tahap kesesuaian yang berbeza untuk setiap tanaman.
Teknologi baharu dalam pemilihan tapak
Selain GIS dan AHP, beberapa pendekatan teknologi lain turut digunakan.
Antaranya ialah Fuzzy-AHP dan PROMETHEE, yang digunakan untuk menilai kesesuaian pitahaya di Amazonas, Peru. Pendekatan ini menggabungkan penilaian kabur dengan kaedah pemeringkatan keutamaan.
Pembelajaran mesin juga mula digunakan. Model Random Forest, Support Vector Machine dan Stacking classifier telah digunakan untuk meramal tanaman buah yang paling sesuai berdasarkan komposisi kimia tanah dan pemboleh ubah persekitaran.
Malah, sistem cadangan berasaskan aplikasi mudah alih juga telah dibangunkan untuk mencadangkan tanaman buah berdasarkan jenis tanah tertentu.
Perkembangan ini menunjukkan bahawa pemilihan tapak semakin bergerak daripada penilaian secara manual kepada sistem berasaskan data.
Kawasan tertentu perlu dikecualikan
Tidak semua kawasan yang sesuai dari segi iklim dan tanah boleh terus dianggap sesuai untuk pembangunan pertanian.
Faktor pengecualian seperti kawasan perlindungan, lokasi pelancongan, kawasan bandar dan jasad air perlu dikeluarkan daripada model kesesuaian.
Ini penting kerana pemilihan tapak perlu mengambil kira penggunaan tanah sedia ada, perlindungan alam sekitar dan batasan pembangunan.
Pengurusan air menjadi pertimbangan kritikal
Sumber dan pengurusan air juga merupakan sebahagian penting dalam pemilihan tapak.
Tapak perlu mempunyai kemampuan mengurus air berlebihan serta menyediakan air pengairan apabila diperlukan. Pada masa sama, aspek kualiti air dan keperluan peraturan juga perlu diberi perhatian.
Ini bermaksud tapak dengan hujan tinggi tidak semestinya bebas daripada masalah air. Jika saliran lemah, air berlebihan juga boleh menjadi faktor pembatas kepada tanaman buah.
Sistem agrivoltaik dan kesannya kepada tanaman buah
Dokumen turut menyentuh sistem agrivoltaik, iaitu penggunaan panel solar bersama tanaman pertanian.
Dalam sistem tanaman buah, perlindungan atau teduhan daripada panel solar melebihi 30% dilaporkan menyebabkan penurunan ketara dalam hasil dan kualiti buah.
Dapatan ini menunjukkan bahawa walaupun integrasi tenaga solar dan pertanian mempunyai potensi, kadar perlindungan cahaya perlu diurus dengan berhati-hati supaya tidak menjejaskan produktiviti tanaman.
Pemilihan tapak bukan sekadar mencari tanah yang “subur”
Secara keseluruhannya, pemilihan tapak untuk tanaman buah perlu dilakukan melalui pendekatan yang menyeluruh.
Tapak yang baik perlu mempunyai kesesuaian iklim, tanah dan topografi yang sepadan dengan keperluan spesifik tanaman. Pada masa yang sama, kemudahan pengairan, akses infrastruktur, nilai tanah dan faktor sosioekonomi perlu dipertimbangkan.
Dokumen menekankan bahawa pemilihan tapak yang berkesan memerlukan padanan antara keperluan ekologi tanaman dengan sumber tanah, iklim dan topografi yang tersedia, disokong oleh pengesahan lapangan serta integrasi faktor sosioekonomi untuk memastikan kelestarian jangka panjang.
Kata kunci
pemilihan tapak, tanaman buah-buahan, kesesuaian tanah, kesesuaian iklim, topografi, GIS, AHP, MCDA, analisis keputusan berbilang kriteria, tanah pertanian, tekstur tanah, pH tanah, saliran, bahan organik, suhu, hujan, chilling requirement, agroekologi, pengairan, sosioekonomi, pemetaan kesesuaian, pembelajaran mesin, Random Forest, Fuzzy-AHP, PROMETHEE, pertanian tepat, agrivoltaik
Sumber Rujukan
Ali, S. A., Vivaldi, G. A., Garofalo, S. P., Costanza, L., & Camposeo, S. (2023). Land suitability analysis of six fruit tree species immune/resistant to Xylella fastidiosa as alternative crops in infected olive-growing areas. Agronomy.
Chandrapala, A. G., Pushpakumara, S. M. V., Kadupitiya, H. K., & Munasinghe, M. (2023). Exploring and mapping of potential areas for fruit crops in Sri Lanka. Tropical Agriculturist.
Das, P. T., & Maheshwari, T. (2026). Geospatial assessment of temperate fruit sites for sustainable horticultural diversification in Meghalaya. Indian Journal of Soil Conservation.
Futch, S. (2020). Site Selection. EDIS.
Handique, B. K., et al. (2022). Applications of advanced geospatial technology for expansion of area under horticultural crops in North Eastern Region of India. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 50, 331–345.
Magarelli, A., Mazzeo, A., & Ferrara, G. (2024). Fruit crop species with agrivoltaic systems: A critical review. Agronomy.
McCarthy, A., Srinivasan, S., Griffin, T., & Peters, C. J. (2022). A geospatial approach to identifying biophysically suitable areas for fruit and vegetable production in the United States. Agronomy Journal.
Meresa, E., Gebrewhid, Y., Berhe, G., Abadi, T., Tsehaye, G., & Eyasu, G. (2023). Geo-information technology-based suitability site selection for temperate fruits of apple, peach, and plum in Tigray Region, Northern Ethiopia. Journal of Global Agriculture and Ecology.
Mohammad, S. I., Vani, K., Lokeshwar, G., & Lakshmi, K. (2023). Ensemble model for predicting the best fruit crop based on soil chemical composition and environmental variables. 2023 World Conference on Communication & Computing.
Nagdev, R., Meena, R. K., Kumar, A., Joon, V., & Surya, J. N. (2024). Evaluation of the suitability of horticultural crops under prevailing environmental conditions: A case study of Punjab. Journal of Geography, Environment and Earth Science International.
Orhan, O. (2021). Land suitability determination for citrus cultivation using a GIS-based multi-criteria analysis in Mersin, Turkey. Computers and Electronics in Agriculture, 190, 106433.
Quinta-Nova, L., & Ferreira, D. (2020). Land suitability analysis for emerging fruit crops in Central Portugal using GIS. Agriculture and Forestry, 66, 41–48.
Sadia, S., Propa, M. B., Shihab, K., Mamun, A., & Kaiser, S. (2021). A fruit cultivation recommendation system based on Pearson’s correlation coefficient. 2021 International Conference on Information and Communication Technology for Sustainable Development.
Selim, S., San, B., Koc-San, D., & Selimi, C. (2025). A two-level approach to geospatial identification of optimal pitaya cultivation sites using multi-criteria decision analysis. Journal of the Science of Food and Agriculture, 105.
Tuesta-Trauco, K. M., et al. (2025). Land suitability for pitahaya cultivation in Amazonas, Perú: Integrated use of GIS, RS, F-AHP, and PROMETHEE. Remote Sensing.
Upadhyay, P., Bisht, M. S., & Uniyal, D. (2022). Multi-criteria decision analysis for site selection of apple crop cultivation: Case study of Nainital, Uttarakhand. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 50, 347–358.
Vyas, R., Patil, P., Hebbara, M., & S., R. (2024). Soil-site suitability assessment for major fruit crops in Chikkumbi-3 Micro-watershed, Karnataka using remote sensing and GIS techniques. International Journal of Plant & Soil Science.
