Kuaci ialah snek yang sangat sinonim dengan musim perayaan di Malaysia. Ketika Tahun Baru Cina, Hari Raya atau majlis keluarga, piring kuaci hampir pasti ada di atas meja. Namun, perkataan “kuaci” sebenarnya merujuk kepada beberapa jenis biji yang berbeza, iaitu biji bunga matahari, biji labu dan biji tembikai. Setiap satu mempunyai komposisi nutrien, cara pemprosesan dan risiko keselamatan makanan yang tersendiri. Artikel ini memperkenalkan ketiga-tiga jenis kuaci berdasarkan kajian saintifik, supaya pembaca dapat memahami apa yang sebenarnya dimakan semasa mengopek kuaci.
Tiga Jenis Kuaci yang Biasa Ditemui
Biji bunga matahari
Bunga matahari (Helianthus annuus) ialah tanaman minyak yang berasal dari benua Amerika dan kini ditanam di seluruh dunia [1]. Secara global, bunga matahari merupakan sumber minyak sayuran keempat terbesar selepas kacang soya, sawit dan biji sesawi, dan bijinya dimakan oleh manusia serta digunakan sebagai makanan ternakan [2]. Kajian membandingkan empat varieti bunga matahari jenis makanan dan empat varieti jenis minyak mendapati ciri fizikal, tekstur, taburan minyak, protein dan kanji berbeza antara kedua-dua kumpulan [2]. Ini bermakna kuaci bunga matahari yang dijual sebagai snek biasanya datang daripada varieti yang berbeza daripada yang digunakan untuk menghasilkan minyak masak.
Biji labu
Biji labu daripada genus Cucurbita semakin dikenali sebagai makanan berfungsi kerana kandungan protein, lemak tak tepu, serat dan mikronutriennya [3]. Ulasan 2026 menyatakan biji labu secara tradisional dimakan untuk tujuan masakan dan perubatan, dan kini digunakan dalam snek, produk bakeri, salad dan sup [4]. Di Eropah, kajian di Slovakia mendapati biji labu ialah biji yang paling kerap dimakan oleh pesakit kardiovaskular yang ditinjau [5].
Biji tembikai
Biji tembikai (Citrullus lanatus) sering dibuang ketika buahnya dimakan, walaupun kajian menunjukkan biji ini kaya dengan lemak, protein, serat, mineral dan vitamin [6]. Di Turki, biji tembikai panggang dijual secara komersial sebagai snek tradisional [7], sama seperti kuaci tembikai hitam atau merah yang dikenali di Malaysia.
Perbandingan Ringkas Komposisi
Komposisi setiap jenis kuaci berbeza mengikut varieti, kawasan tanaman dan cara pemprosesan. Jadual di bawah meringkaskan beberapa nilai yang dilaporkan dalam kajian:
| Jenis | Protein | Lemak | Sumber |
|---|---|---|---|
| Bunga matahari (Romania) | 33.85% | 65.42% | [8] |
| Labu (Niger, berat kering) | 58.8% | 29.8% | [9] |
| Labu komersial (UK) | 29% hingga 36% | 42% hingga 46% | [10] |
| Tembikai panggang (Turki) | 31.21% | 50.12% | [7] |
Nilai-nilai ini tidak boleh dibandingkan secara langsung kerana kaedah analisis berbeza, tetapi ia menunjukkan bahawa ketiga-tiga jenis kuaci ialah makanan yang tinggi tenaga, lemak dan protein.
Mengapa Kuaci Dianggap Berkhasiat?
Ulasan-ulasan saintifik secara konsisten menggambarkan biji bunga matahari sebagai sumber vitamin E, vitamin B1, B5, folat, kuprum, magnesium, selenium dan fosforus [11]. Biji labu pula dilaporkan kaya dengan magnesium, zink, besi dan kalium [3], manakala biji tembikai kaya dengan kalium, fosforus dan tokoferol [6].
Namun, perlu diingat bahawa kebanyakan dakwaan kesihatan dalam ulasan ini berasaskan kajian makmal dan haiwan. Ulasan tentang biji bunga matahari sendiri menegaskan bahawa potensi perubatannya perlu disahkan melalui kajian klinikal terkawal [12]. Ulasan biji labu 2026 juga menyatakan bahawa kebanyakan bukti untuk beberapa dakwaan masih bersifat praklinikal, dan kepelbagaian kultivar, pemprosesan dan dos mengehadkan kekuatan cadangan klinikal [4].
Kuaci sebagai Sebahagian Kumpulan Kekacang dan Biji
Dalam kajian pemakanan berskala besar, kuaci biasanya dikategorikan bersama kekacang. Ulasan payung 2022 mendapati pengambilan kekacang dan biji dikaitkan dengan risiko penyakit kardiovaskular yang lebih rendah, dengan kualiti bukti sederhana, dan menyokong saranan segenggam kekacang dan biji sehari bagi mereka yang tidak alah [13]. Walau bagaimanapun, kebanyakan data dalam ulasan tersebut melibatkan kekacang pokok dan kacang tanah, bukan kuaci secara khusus.
Risiko yang Perlu Diketahui
Kuaci juga mempunyai beberapa risiko yang jarang dibincangkan:
Aflatoksin. Kulat Aspergillus boleh mencemari biji bunga matahari dan biji tembikai, terutamanya dalam keadaan penyimpanan yang lembap [14][15].
Garam dan perisa. Kuaci komersial sering diproses dengan garam dan pelbagai perisa. Kajian minyak biji labu di Croatia mendapati penambahan garam semasa pemprosesan menjadikan minyak dara biji labu sebagai sumber natrium tersembunyi [16].
Ketengikan. Biji bunga matahari panggang mengandungi asid lemak tak tepu yang tinggi, dan mudah menjadi tengik jika disimpan dalam keadaan tidak sesuai [17].
Isu-isu ini dibincangkan dengan lebih terperinci dalam artikel lain dalam siri ini.
Kuaci dalam Konteks Malaysia
Di Malaysia, kuaci dijual dalam pelbagai bentuk: berkulit atau tanpa kulit, bergaram, berperisa teh hijau, kelapa atau manis. Carian ini tidak menemui kajian khusus tentang komposisi atau keselamatan kuaci yang dijual di pasaran Malaysia. Walau bagaimanapun, kajian aflatoksin pada biji tembikai dan biji labu di Punjab, Pakistan diketuai oleh penyelidik Malaysia, Ahmad Faizal Abdull Razis [18], dan dapatannya relevan kerana sebahagian kuaci di pasaran tempatan diimport dari luar negara.
Bagi pengguna, perkara yang paling praktikal ialah memahami bahawa kuaci ialah makanan padat tenaga, dan kualitinya sangat bergantung kepada cara ia ditanam, dikeringkan, diproses dan disimpan.
Panduan Ringkas untuk Pengguna
1. Kenali jenis kuaci yang dibeli, kerana komposisi nutriennya berbeza [8][9][7].
2. Pilih kuaci yang dibungkus dengan baik dan elakkan yang berbau tengik [17].
3. Hadkan kuaci yang sangat masin, terutamanya bagi mereka yang perlu mengawal pengambilan natrium [16].
4. Ambil dalam kuantiti sederhana sebagai sebahagian daripada diet seimbang [13].
Kesimpulan
Kuaci merangkumi biji bunga matahari, labu dan tembikai, dan ketiga-tiganya merupakan sumber lemak, protein dan mineral yang padat. Kajian komposisi menyokong nilai pemakanannya, tetapi kebanyakan dakwaan kesihatan khusus masih memerlukan kajian klinikal. Pengguna juga perlu peka terhadap risiko aflatoksin, garam berlebihan dan ketengikan yang bergantung kepada kualiti pemprosesan dan penyimpanan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Individu yang mempunyai alahan, penyakit buah pinggang, darah tinggi atau keadaan kesihatan lain perlu mendapatkan nasihat doktor atau pakar pemakanan.
Rujukan
[1] B. Adeleke et al. (2020). Oilseed crop sunflower (Helianthus annuus) as a source of food: Nutritional and health benefits. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.1783.
[2] Zhenyuan Li et al. (2024). Properties and Characterization of Sunflower Seeds from Different Varieties of Edible and Oil Sunflower Seeds. Foods. DOI: 10.3390/foods13081188.
[3] Arunima Singh et al. (2023). Pumpkin seeds as nutraceutical and functional food ingredient for future: A review. Grain & Oil Science and Technology. DOI: 10.1016/j.gaost.2023.12.002.
[4] B. Basu et al. (2026). Therapeutic and Preventive Roles of Pumpkin Seeds in Lifestyle Disorders. Asian Journal of Food Research and Nutrition. DOI: 10.9734/ajfrn/2026/v5i1360.
[5] J. Kop?eková et al. (2021). The relationship between seeds consumption, lipid profile and body mass index among patients with cardiovascular diseases. Roczniki Panstwowego Zakladu Higieny. DOI: 10.32394/rpzh.2021.0159.
[6] F. Benmeziane (2023). Composition, bioactive potential and food applications of watermelon (citrullus lanatus) seeds – a review. Journal of Food Measurement and Characterization. DOI: 10.1007/s11694-023-02012-5.
[7] Mustafa An?l Erba?c? et al. (2026). Comparative nutritional and fatty acid profiling of commercially roasted watermelon seeds from different regions of Türkiye. International Journal of Agriculture, Environment and Food Sciences. DOI: 10.31015/jaefs.2026.2.6.
[8] Ancu?a Petraru et al. (2021). Nutritional Characteristics Assessment of Sunflower Seeds, Oil and Cake. Perspective of Using Sunflower Oilcakes as a Functional Ingredient. Plants. DOI: 10.3390/plants10112487.
[9] R. Glew et al. (2006). Amino Acid, Mineral and Fatty Acid Content of Pumpkin Seeds (Cucurbita spp) and Cyperus esculentus Nuts in the Republic of Niger. Plant Foods for Human Nutrition. DOI: 10.1007/s11130-006-0010-z.
[10] Eleni Giotaki et al. (2026). Nutritional and Phytochemical Characterization of Commercially Available Chia, Quinoa, Pumpkin Seed, Flaxseed and Triticale Products. Plants. DOI: 10.3390/plants15132079.
[11] Y. Puraikalan et al. (2023). Sunflower Seeds (Helianthus Annuus) and Health Benefits: A Review. Recent Progress in Nutrition. DOI: 10.21926/rpn.2303010.
[12] D. Pal (2011). Sunflower ( Helianthus annuus L.) Seeds in Health and Nutrition. Nuts and Seeds in Health and Disease Prevention. DOI: 10.1016/b978-0-12-375688-6.10130-6.
[13] R. Balakrishna et al. (2022). Consumption of Nuts and Seeds and Health Outcomes Including Cardiovascular Disease, Diabetes and Metabolic Disease, Cancer, and Mortality: An Umbrella Review. Advances in Nutrition. DOI: 10.1093/advances/nmac077.
[14] Juma A. Mmongoyo et al. (2017). Aflatoxin levels in sunflower seeds and cakes collected from micro- and small-scale sunflower oil processors in Tanzania. PLoS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0175801.
[15] S. K. Odetunde et al. (2026). Spatiotemporal and seasonal surveillance with risk assessment and multimarket analysis of aflatoxin contamination in Citrullus lanatus melon seeds across six Nigerian states. Discover Public Health. DOI: 10.1186/s12982-026-02260-y.
[16] Nenad Martinec et al. (2019). Macro? and microelements in pumpkin seed oils: Effect of processing, crop season, and country of origin. Food Science & Nutrition. DOI: 10.1002/fsn3.995.
[17] M. Fu et al. (2019). Identification of rancidity markers in roasted sunflower seeds produced from raw materials stored for different periods of time. Lwt – Food Science and Technology. DOI: 10.1016/j.lwt.2019.108721.
[18] Ahmad Faizal Abdull Razis et al. (2020). Seasonal Variation in Aflatoxin Levels in Edible Seeds, Estimation of Its Dietary Intake and Vitamin E Levels in Southern Areas of Punjab, Pakistan. International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: 10.3390/ijerph17238964.
