Pisang (Musa spp.) ialah tanaman makanan ruji dan sumber pendapatan utama bagi isi rumah petani kecil di pelbagai kawasan di Afrika. Di kawasan tanah tinggi Tanzania, hasil buah pisang dilaporkan hanya mencapai kira-kira 15% daripada potensinya, terutamanya kerana pengisian semula nutrien tanah yang tidak mencukupi [1]. Jurang hasil (yield gap) sebesar ini menimbulkan persoalan asas: apakah faktor yang menghalang petani daripada menghampiri potensi pengeluaran tanaman tersebut?
Artikel ini mengulas empat kajian yang menghampiri persoalan itu dari dua sudut. Sudut pertama ialah eksperimen agronomi tentang pengurusan kesuburan tanah di Tanzania [1][2]. Sudut kedua ialah tinjauan petani yang mengenal pasti pelbagai kekangan pengeluaran di Republik Demokratik Congo [3] dan Kenya [4]. Gabungan kedua-dua sudut ini memberikan gambaran yang lebih menyeluruh tentang punca hasil rendah di ladang kecil.
Latar Belakang: Penyusutan Nutrien dan Kebergantungan pada Baja Haiwan
Penurunan produktiviti tanah dikenal pasti sebagai masalah utama yang mengekang pengeluaran pisang di Tanzania [1]. Kesuburan tanah yang rendah merupakan akibat daripada perlombongan nutrien (nutrient mining) secara beransur-ansur oleh tanaman itu sendiri [2]. Maksudnya, nutrien dikeluarkan dari tanah melalui hasil tuaian tanpa diganti secara setara.
Strategi pengurusan kesuburan tanah dalam sistem pertanian berasaskan pisang di negara tersebut bergantung terutamanya pada penggunaan baja haiwan [2]. Dalam kebun rumah (home gardens) pisang, petani lazimnya menggunakan baja tahi lembu semata-mata [1]. Masalahnya, jumlah baja yang dihasilkan di kebanyakan ladang tidak mencukupi untuk memulihkan kesuburan tanah. Hal ini disebabkan oleh bilangan ternakan yang kecil dalam kalangan petani kecil yang miskin sumber, sedangkan merekalah pengeluar utama pisang di negara itu [2]. Kekangan ini menjadi titik tolak kepada kajian yang menilai gabungan sumber baja organik dan bukan organik.
Reka Bentuk dan Kaedah Kajian
Keempat-empat kajian menggunakan dua pendekatan metodologi yang berbeza.
Eksperimen lapangan di Tanzania [1][2]. Eksperimen dijalankan di tiga tapak, iaitu Tarakea, Lyamungo dan Tengeru. Ketiga-tiga tapak ini mempunyai jenis tanah yang berbeza dan keadaan cuaca yang kontras, terletak di sepanjang kecerunan altitud pada lereng gunung berapi Kilimanjaro dan Meru di utara Tanzania [2]. Kultivar yang dikaji ialah pisang Mchare (Musa spp., AA), iaitu subkumpulan pisang masak tradisional tanah tinggi Afrika Timur [2]. Kajian [2] mempunyai dua objektif:
- menilai kesan baja nitrogen mineral (mineral nitrogen fertilizer) pada empat aras, iaitu 0, 77, 153 dan 230 kg N sehektar setahun, terhadap pertumbuhan dan hasil;
- menilai penggunaan gabungan sumber nitrogen bukan organik dan organik sebagai strategi alternatif untuk mengurangkan keperluan baja haiwan [2].
Tapak kajian dijadikan faktor utama, manakala strategi pembajaan nitrogen dijadikan subfaktor. Strategi tersebut merangkumi urea sahaja, baja tahi lembu sahaja dan gabungannya dengan urea, serta batang kacang buncis (Phaseolus vulgaris L.) sahaja dan gabungannya dengan urea. Batang kacang dan baja tahi lembu digunakan setiap tahun selama dua tahun [2]. Kajian [1] pula menilai kesan sumber baja organik, iaitu baja haiwan dan sisa tanaman, serta gabungannya dengan baja bukan organik terhadap produktiviti dan keberuntungan pengeluaran pisang Mchare merentas dua kitaran tanaman [1].
Tinjauan petani [3][4]. Di wilayah Beni, Kivu Utara, Republik Demokratik Congo, kajian [3] menggunakan tinjauan soal selidik (questionnaire survey) dan pemerhatian lapangan dalam kalangan pengeluar pisang. Tujuannya ialah mencirikan sistem pengeluaran dan mengenal pasti kekangan yang dihadapi [3]. Di Kenya, kajian [4] menjalankan analisis situasi di subdaerah Tetu dan Othaya, Daerah Nyeri. Data tentang ciri isi rumah, amalan pengeluaran, kekangan dan pemasaran dikumpul daripada petani, kemudian dianalisis menggunakan perisian Statistical Package for Social Sciences (SPSS) versi 25.0 [4].
Dapatan: Pengurusan Nitrogen sebagai Penentu Hasil
Hasil buah pisang berbeza secara signifikan antara tapak eksperimen. Kawasan Tengeru yang lebih kering merekodkan purata 19.6 tan sehektar setahun, manakala kawasan Lyamungo yang lebih lembap merekodkan purata 39.3 tan sehektar setahun [1].
Perbandingan antara strategi pembajaan menunjukkan corak yang jelas [1]:
- Baja bukan organik sahaja: hasil paling rendah, iaitu 33.0 tan sehektar setahun.
- Baja tahi lembu sahaja: hasil meningkat kepada 38.8 tan sehektar setahun, tetapi memerlukan input tenaga kerja yang lebih tinggi.
- Baja tahi lembu + baja mineral: hasil purata tertinggi merentas tapak, iaitu 43.0 tan sehektar setahun, di samping mengurangkan kos pembajaan sebanyak 32%.
Teknik pembajaan bersepadu ini turut menjana purata manfaat bersih (net benefits) tertinggi di semua tapak dan dalam kedua-dua kitaran tanaman [1]. Pengkaji menyimpulkan bahawa produktiviti tanah dan keberuntungan kebun rumah berasaskan pisang di kawasan kajian dapat ditingkatkan dengan menyalurkan lebih banyak input tenaga kerja kepada pengurusan nitrogen tanah yang baik [1]. Dalam kajian [2], pembajaan pada aras 153 kg N sehektar setahun yang diperoleh sepenuhnya daripada urea dilaporkan memberikan kesan yang signifikan. Walau bagaimanapun, butiran lanjut dapatan ini tidak dapat dinilai kerana abstrak yang tersedia terpotong [2].
Dapatan: Kekangan Pengeluaran Menurut Tinjauan Petani
Tinjauan di Beni mengenal pasti tiga sistem pengeluaran utama, iaitu agroperhutanan (agroforestry) (83%), monokultur (10%) dan tanaman selingan pisang dengan tanaman makanan (7%) [3]. Secara purata, seorang petani memiliki 140 pokok atau rumpun pisang di atas keluasan 0.68 hektar, dengan julat antara 0.0625 hingga 2 hektar. Petani menuai purata enam tandan seminggu. Anggaran berat tandan ialah 12 kg bagi pisang tanduk (plantain), 8.5 kg bagi pisang masak dan 5.2 kg bagi pisang pencuci mulut [3].
Kekangan utama di kawasan tersebut ialah penyakit, terutamanya layu bakteria pisang (banana bacterial wilt, BXW) (80%) dan penyakit Banana Bunchy Top (7%) [3]. Kekangan lain yang dilaporkan termasuk:
- bencana iklim (angin, kemarau dan hujan batu);
- ketidakamanan;
- ketidaksuburan tanah;
- bahan tanaman berkualiti rendah;
- amalan pertanian yang tidak memadai;
- ketiadaan penggunaan input pertanian;
- kekurangan bantuan teknikal dan kewangan;
- penglibatan pihak berkuasa negeri yang lemah [3].
Data berat dan pemasaran bagi pisang bir tidak diperoleh kerana pisang jenis ini tidak lagi dijual di pasaran sejak kemunculan BXW [3].
Di Nyeri, pisang menduduki tempat pertama dalam kalangan buah-buahan hortikultur di Kenya. Tanaman ini menyumbang 17.8% daripada jumlah nilai dan 34.5% daripada semua buah-buahan [4]. Ketua isi rumah majoriti lelaki (81%), dan 80% responden bergantung pada pertanian sebagai sumber sara hidup [4]. Sebanyak 72% petani menggunakan sulur (suckers) sebagai bahan tanaman, yang diperoleh dari ladang sendiri (50%) atau komuniti (37%). Hanya 3% menggunakan anak benih kultur tisu (tissue culture, TC) [4]. Kekangan utama ialah kelewatan hujan (60%), penyakit (60%), ketiadaan varieti yang dipertingkatkan (57%) dan perosak ladang (48.5%) [4].
Perkara Penting yang Perlu Difahami
Pertama, angka 15% daripada potensi hasil merujuk secara khusus kepada konteks pisang di Tanzania. Punca utamanya dikaitkan dengan pengisian semula nutrien tanah yang tidak mencukupi [1]. Angka ini tidak semestinya mewakili semua kawasan pengeluaran pisang.
Kedua, baja organik sahaja bukanlah penyelesaian yang mampan bagi petani kecil. Baja ini terhad oleh bilangan ternakan [2] dan memerlukan tenaga kerja yang tinggi [1]. Pendekatan bersepadu yang menggabungkan baja tahi lembu dengan baja mineral memberikan hasil tertinggi dan kos lebih rendah [1].
Ketiga, kesuburan tanah hanyalah salah satu daripada pelbagai kekangan. Tinjauan petani menunjukkan bahawa penyakit, iklim, bahan tanaman berkualiti rendah dan faktor institusi turut memainkan peranan besar [3][4]. Dalam kajian [3], ketidaksuburan tanah disenaraikan bersama kekangan lain dan bukan sebagai kekangan dominan. Sebaliknya, layu bakteria dilaporkan oleh 80% responden [3].
Keempat, kesan persekitaran tapak amat ketara. Perbezaan hasil antara Tengeru dan Lyamungo [1] menunjukkan bahawa keadaan kelembapan dan tanah mempengaruhi tindak balas tanaman terhadap pembajaan.
Kekurangan dan Batasan Kajian
Beberapa batasan dapat dikenal pasti berdasarkan maklumat yang tersedia dalam abstrak:
- Hanya abstrak tersedia. Penilaian ini tidak dapat meneliti kaedah statistik, saiz plot atau kawalan eksperimen secara terperinci. Abstrak kajian [2] dan [3] juga terpotong, menyebabkan sebahagian dapatan dan cadangan tidak dapat dinilai.
- Kultivar dan lokasi terhad. Kajian [1] dan [2] hanya melibatkan pisang Mchare di tiga tapak di utara Tanzania. Oleh itu, keupayaan generalisasi dapatan kepada kultivar atau ekosistem lain adalah terhad.
- Tempoh yang singkat. Rawatan dalam kajian [2] dijalankan selama dua tahun, dan kajian [1] meliputi dua kitaran tanaman. Tempoh ini mungkin tidak mencukupi untuk menilai kesan jangka panjang terhadap kesuburan tanah.
- Kemungkinan pertindihan data. Kedua-dua kajian eksperimen dihasilkan oleh kumpulan pengkaji yang sama di tapak yang sama. Abstrak tidak menjelaskan sama ada kedua-duanya menggunakan set eksperimen yang sama.
- Tenaga kerja tidak dikuantifikasi. Kajian [1] menyatakan bahawa baja tahi lembu memerlukan lebih banyak tenaga kerja, tetapi kuantitinya tidak dilaporkan dalam abstrak.
- Saiz sampel tinjauan tidak dinyatakan. Abstrak kajian [3] dan [4] tidak melaporkan bilangan responden atau kaedah persampelan, sedangkan maklumat ini penting untuk menilai kebolehpercayaan peratusan yang dilaporkan.
- Data persepsi. Kekangan dalam kajian [3] dan [4] dilaporkan oleh petani sendiri, manakala hasil tandan dalam kajian [3] merupakan anggaran. Tiada pengukuran objektif bagi status nutrien tanah atau kejadian penyakit dinyatakan dalam abstrak.
- Sumber angka potensi tidak dijelaskan. Abstrak kajian [1] tidak menerangkan bagaimana angka 15% daripada potensi hasil diperoleh.
Kesimpulan
Kajian-kajian yang diulas menunjukkan bahawa hasil pisang yang rendah di ladang kecil berpunca daripada gabungan pelbagai faktor. Penyusutan nutrien tanah dan pengisian semula yang tidak mencukupi merupakan faktor utama di tanah tinggi Tanzania [1][2]. Pembajaan bersepadu yang menggabungkan baja tahi lembu dengan baja mineral menghasilkan purata 43.0 tan sehektar setahun dan mengurangkan kos pembajaan sebanyak 32% [1]. Namun begitu, tinjauan petani menegaskan bahawa penyakit, tekanan iklim, bahan tanaman berkualiti rendah dan kelemahan sokongan institusi turut menyumbang kepada hasil yang rendah [3][4]. Kajian lanjutan yang lebih panjang tempohnya, melibatkan lebih banyak kultivar dan lokasi, serta melaporkan saiz sampel dengan jelas diperlukan untuk mengukuhkan dapatan ini.
Rujukan:
- A. Meya et al. (2023). Better Nitrogen Fertilizer Management Improved Mchare Banana Productivity and Profitability in Northern Highlands, Tanzania. Agronomy. https://doi.org/10.3390/agronomy13051418
- A. Meya et al. (2020). Optimizing Soil Fertility Management Strategies to Enhance Banana Production in Volcanic Soils of the Northern Highlands, Tanzania. Agronomy. https://doi.org/10.3390/agronomy10020289
- Balimwacha Mukulu Evariste et al. (2021). Constraints to banana (Musa spp) production in Beni territory of North-Kivu, Democratic Republic of Congo. African Journal of Agricultural Research. https://doi.org/10.5897/ajar2021.15453
- E. W. Kahariri et al. (2025). Banana Production Systems, Constraints and Management Strategies in Nyeri County, Kenya. Journal of Agricultural Science. https://doi.org/10.5539/jas.v17n9p80
