Pisang (Musa spp.) ialah tanaman saka yang penting dari segi makanan dan pendapatan bagi banyak pengusaha kecil di kawasan tropika. Persoalannya, adakah pisang lebih wajar ditanam secara tunggal atau bersama spesies lain? Sistem tanaman selingan (intercropping) dan agroperhutanan (agroforestry) sering dianggap lebih mampan, tetapi penerimaannya oleh pengusaha bergantung pada bukti yang jelas tentang kelebihan produktif dan ekonominya berbanding monokultur (monoculture) [1]. Artikel ini mengulas tiga kajian: satu tinjauan literatur tentang sistem tanaman selingan berasaskan pisang [1], satu kajian kualitatif tentang dinamik sistem ladang pisang pengusaha kecil di Ethiopia [2], dan satu tinjauan kekangan pengeluaran pisang di Republik Demokratik Congo [3]. Ulasan ini menilai sejauh mana ketiga-tiga kajian tersebut dapat menjawab persoalan dalam tajuk.
Latar Belakang: Monokultur, Tanaman Selingan dan Agroperhutanan
Tanaman selingan ditakrifkan sebagai sistem penanaman dua atau lebih spesies secara berdekatan dalam ladang yang sama. Sistem ini merupakan satu strategi untuk meningkatkan kepelbagaian dalam agroekosistem (agroecosystem) [1]. Menurut Leonel et al., pengusaha pisang berminat terhadap kepelbagaian tanaman (crop diversification) kerana ia berpotensi meningkatkan hasil dan seterusnya pendapatan ekonomi [1]. Pengurusan tanaman pisang juga boleh dipermudah melalui tanaman selingan. Sistem ini meningkatkan biodiversiti, mengurangkan keperluan kawalan rumpai pada barisan tanaman dan menggalakkan kecekapan penggunaan tanah (land use efficiency) yang lebih baik [1].
Walau bagaimanapun, para pengarang yang sama menegaskan bahawa sistem ini perlu dinilai bersama penunjuk lain. Kejayaannya bergantung pada interaksi antara spesies komponen, amalan pengurusan yang sesuai dan keadaan persekitaran yang menyokong [1]. Oleh itu, kelebihan tanaman selingan tidak boleh dianggap sebagai sesuatu yang pasti. Ia bersifat bersyarat.
Reka Bentuk dan Kaedah Kajian yang Diulas
Ketiga-tiga kajian menggunakan reka bentuk yang berbeza dengan ketara.
- Tinjauan literatur [1]: Leonel et al. (2024) menghasilkan kajian ulasan (review) yang memberikan gambaran keseluruhan tentang kajian terkini mengenai sistem tanaman selingan berasaskan pisang. Fokusnya merangkumi konteks penggunaan tanah, perbandingan monokultur dengan tanaman selingan, penilaian penunjuk tanaman selingan, serta faedah, risiko dan kelemahan yang dibincangkan dalam literatur [1].
- Kajian penerokaan kualitatif [2]: Feyso et al. (2021) meneroka dinamik sistem ladang berasaskan pisang di Daerah Arba Minch Zuria, Zon Gamo, Ethiopia. Mereka turut meneliti faktor tolakan dan tarikan (push–pull factors) yang mempercepat perubahan sistem tersebut. Tiga Kebele (unit pentadbiran tempatan) dipilih secara bertujuan (purposive sampling). Data primer dan sekunder dikumpul dan dianalisis menggunakan kaedah analisis data kualitatif [2].
- Tinjauan soal selidik dan pemerhatian lapangan [3]: Evariste et al. (2021) mencirikan sistem pengeluaran pisang dan mengenal pasti kekangannya di wilayah Beni, Kivu Utara, Republik Demokratik Congo. Kaedahnya ialah tinjauan soal selidik dan pemerhatian lapangan dalam kalangan pengeluar pisang [3].
Kepelbagaian reka bentuk ini membolehkan persoalan ditinjau dari sudut sintesis literatur dan sudut amalan sebenar di ladang. Namun, tiada satu pun kajian ini merupakan ujian lapangan terkawal yang membandingkan hasil secara langsung antara sistem.
Dapatan Utama: Antara Potensi dan Amalan Sebenar
Sintesis literatur. Dapatan utama ulasan Leonel et al. berkaitan dengan dua perkara. Pertama, terdapat kemungkinan menggunakan spesies aromatik sebagai tanaman selingan. Kedua, terdapat laporan awal tentang sumbangan tanaman selingan terhadap penindasan penyakit layu Fusarium (Fusarium wilt) [1]. Pengarang menyimpulkan bahawa tanaman selingan pisang mempunyai potensi yang ketara dan banyak faedah. Namun, mereka mengulangi bahawa kejayaannya bergantung pada interaksi spesies, pengurusan dan persekitaran [1].
Amalan pengusaha kecil di Ethiopia. Kajian Feyso et al. mendapati bahawa sistem tanaman di kawasan kajian telah banyak berubah sejak beberapa tahun kebelakangan. Perubahan itu berlaku daripada tanaman bermusim kepada tanaman buah saka [2]. Pada awalnya, pengusaha menanam tanaman bermusim seperti jagung, teff, ubi keledek dan kapas. Kemudian mereka beralih kepada tanaman kontan saka seperti pisang dan mangga [2]. Dapatan yang paling relevan dengan tajuk artikel ini ialah corak tanaman selingan yang bersifat sementara. Semasa peringkat penubuhan ladang pisang, pengusaha menanam sayur-sayuran dan bijirin sebagai tanaman selingan untuk memaksimumkan pendapatan ladang. Apabila pokok pisang telah membentuk tiga hingga empat anak pisang (suckers) setiap rumpun dan kanopi penuh terbentuk, ladang tersebut dijadikan monokultur [2]. Untuk menambah baik kesuburan tanah, kebanyakan pengusaha menggunakan tahi lembu, sisa tanaman, najis ayam dan sampah rumah [2]. Faktor tarikan ke arah sistem pisang termasuk akses kepada air pengairan, keperluan input yang minimum bagi tanaman saka, permintaan pasaran dan kewujudan pasaran yang tetap. Faktor tolakan pula termasuk kemasinan tanah, kekurangan bahan tanaman berkualiti, pengurusan anak pisang yang lemah, turun naik pasaran buah pisang, ketidaktentuan hujan, ketiadaan amalan nilai tambah dan integrasi pasaran yang lemah [2].
Struktur pengeluaran di Republik Demokratik Congo. Evariste et al. mengenal pasti tiga sistem pengeluaran utama: monokultur (10%), tanaman selingan pisang dengan tanaman makanan (7%) dan agroperhutanan (83%) [3]. Empat jenis pisang diintegrasikan ke dalam sistem penanaman, iaitu pisang masak, plantain, pisang bir dan pisang pencuci mulut. Kepadatan tanaman berbeza mengikut jenis gabungan tanaman yang dirancang [3]. Secara purata, seorang pengusaha memiliki 140 pokok atau rumpun pisang di atas kawasan purata 0.68 hektar, dengan julat 0.0625 hingga 2 hektar [3]. Pengusaha menuai purata enam tandan seminggu. Anggaran berat purata tandan ialah 12 kg bagi plantain, 8.5 kg bagi pisang masak dan 5.2 kg bagi pisang pencuci mulut [3]. Data berat dan pemasaran pisang bir tidak diperoleh kerana ia tidak lagi dijual di pasaran sejak kemunculan penyakit layu bakteria pisang (banana Xanthomonas wilt, BXW) [3]. Kekangan utama ialah penyakit, terutamanya layu bakteria pisang (80%) dan penyakit pucuk berjambak pisang (Banana Bunchy Top Disease) (7%). Kekangan lain termasuk bahaya iklim (angin, kemarau dan hujan batu), ketidakamanan, ketidaksuburan tanah, bahan tanaman berkualiti rendah, amalan pertanian yang tidak memadai, tiada penggunaan input pertanian, kekurangan bantuan teknikal dan kewangan, serta penglibatan pihak berkuasa yang lemah [3].
Perkara Penting yang Perlu Difahami
- Kelebihan tanaman selingan bersifat bersyarat. Sintesis literatur sendiri menyatakan bahawa kejayaan sistem ini bergantung pada interaksi spesies, pengurusan dan persekitaran [1]. Ia tidak boleh digeneralisasikan sebagai lebih menguntungkan dalam semua keadaan.
- Tanaman selingan boleh bersifat sementara, bukan kekal. Di Ethiopia, tanaman selingan digunakan secara strategik pada peringkat awal untuk menjana pendapatan, kemudian ditinggalkan apabila kanopi pisang penuh [2]. Hal ini menunjukkan bahawa pilihan antara tanaman selingan dan monokultur boleh berubah mengikut peringkat pertumbuhan tanaman.
- Agroperhutanan boleh menjadi sistem dominan dalam amalan. Di wilayah Beni, 83% pengusaha mengamalkan agroperhutanan, manakala hanya 10% mengamalkan monokultur [3]. Namun, kelaziman sesuatu sistem tidak semestinya membuktikan bahawa sistem itu lebih menguntungkan.
- Faedah yang dilaporkan sebahagiannya masih awal. Sumbangan tanaman selingan terhadap penindasan layu Fusarium dinyatakan sebagai laporan awal [1]. Dapatan ini memerlukan pengesahan lanjut.
- Kekangan bukan agronomi turut menentukan keuntungan. Penyakit, pasaran, ketidakamanan dan sokongan institusi muncul sebagai faktor besar [2][3]. Faktor-faktor ini boleh mengatasi kesan pilihan sistem tanaman.
Kekurangan dan Batasan Kajian
Penilaian ini hanya berdasarkan abstrak yang tersedia. Abstrak bagi [2] dan [3] juga terpotong. Oleh itu, beberapa butiran kaedah dan dapatan tidak dapat dinilai sepenuhnya. Dengan batasan tersebut, beberapa kelemahan dapat dikenal pasti:
- Tiada perbandingan kuantitatif langsung. Tiada satu pun abstrak melaporkan angka hasil, nisbah kecekapan penggunaan tanah atau analisis kos-faedah yang membandingkan tanaman selingan dengan monokultur. Abstrak ulasan [1] menyebut penilaian penunjuk tanaman selingan, tetapi tidak membentangkan nilai khusus.
- Reka bentuk kualitatif dan pemilihan bertujuan [2]. Pemilihan tiga Kebele secara bertujuan dan analisis kualitatif sesuai untuk penerokaan. Namun, dapatannya tidak boleh digeneralisasikan secara statistik, dan saiz sampel responden tidak dinyatakan dalam abstrak.
- Lokasi tunggal. Kajian [2] terhad kepada satu daerah di Ethiopia, dan kajian [3] terhad kepada satu wilayah di Republik Demokratik Congo. Keadaan agroekologi dan sosioekonomi setempat mungkin tidak mewakili kawasan lain.
- Data berasaskan anggaran pengusaha [3]. Berat tandan dinyatakan sebagai anggaran. Abstrak juga tidak menyatakan sama ada hasil dibandingkan mengikut sistem tanaman, jadi perkaitan antara sistem dengan produktiviti tidak dapat disimpulkan.
- Pengaruh penyakit sebagai pemboleh ubah pengeliru. Layu bakteria pisang memberi kesan kepada 80% responden [3]. Prevalens yang begitu tinggi menyukarkan pengasingan kesan sistem tanaman daripada kesan penyakit.
- Saiz sampel dan tempoh kajian tidak dinyatakan [3]. Hal ini menghadkan penilaian terhadap kebolehpercayaan peratusan yang dilaporkan.
- Bukti awal [1]. Dapatan tentang penindasan layu Fusarium masih bersifat laporan awal. Abstrak juga tidak menjelaskan kriteria pemilihan literatur bagi ulasan tersebut.
Kesimpulan
Berdasarkan ketiga-tiga kajian ini, tanaman selingan dan agroperhutanan berasaskan pisang menunjukkan potensi dari segi biodiversiti, kawalan rumpai, kecekapan penggunaan tanah dan kemungkinan penindasan penyakit [1]. Sistem ini juga diamalkan secara meluas oleh pengusaha kecil [2][3]. Namun, persoalan sama ada ia “benar-benar menguntungkan” belum dapat dijawab secara muktamad daripada abstrak yang dikaji, kerana tiada data perbandingan hasil atau ekonomi yang langsung dilaporkan. Bukti yang ada mencadangkan bahawa kelebihannya bergantung pada konteks, peringkat pertumbuhan tanaman dan faktor luaran seperti penyakit dan pasaran. Ujian lapangan terkawal jangka panjang dengan penunjuk produktif dan ekonomi yang jelas masih diperlukan.
Rujukan:
- S. Leonel et al. (2024). Achievements of Banana (Musa sp.)-Based Intercropping Systems in Improving Crop Sustainability. Horticulturae. https://doi.org/10.3390/horticulturae10090956
- Abayneh Feyso et al. (2021). Smallholder banana – based farming system dynamics of Arba Minch Zuria District, the case of Gamo Zone, Ethiopia: Qualitative exploration. Cogent Food & Agriculture. https://doi.org/10.1080/23311932.2021.1930425
- Balimwacha Mukulu Evariste et al. (2021). Constraints to banana (Musa spp) production in Beni territory of North-Kivu, Democratic Republic of Congo. African Journal of Agricultural Research. https://doi.org/10.5897/ajar2021.15453
