Pengenalan
Pokok buah-buahan seperti durian, mangga dan rambutan ialah tanaman saka yang akan berada di tapak yang sama selama berpuluh tahun. Kesilapan memilih tapak, seperti tanah bertakung air, cerun curam yang mudah terhakis atau lokasi yang jauh dari pasaran, sukar diperbetulkan selepas pokok ditanam (pengetahuan am). Oleh itu, penilaian kesesuaian tanah sebelum membuka kebun ialah langkah asas dalam perancangan kebun buah di Malaysia.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Mango suitability evaluation based on GIS, multi criteria weights and sensitivity analysis” (Elsheikh et al., 2015). Objektifnya ialah menghasilkan sistem penilaian kesesuaian tanah pertanian bagi mangga menggunakan Sistem Maklumat Geografi (GIS) dan Analisis Pelbagai Kriteria (MCA). Negara atau kawasan kajian tidak dinyatakan dalam abstrak. Dapatan dilengkapi kajian kesesuaian tanah di Malaysia oleh Olaniyi et al. (2015) dan Ahmed et al. (2016), kajian tanaman buah di Kabupaten Semarang, Indonesia (Setiawan, 2023), dan kajian di Thua Thien Hue, Vietnam (Hu?nh V?n Ch??ng, 2013).
Sorotan Kajian Lepas
Kebanyakan penilaian kesesuaian tanah berasaskan GIS menggunakan Proses Hierarki Analitik (AHP) yang dibangunkan oleh Saaty dan dihuraikan dalam bukunya (Saaty, 1980; Saaty, 1990) untuk perancangan, penetapan keutamaan dan peruntukan sumber. Kaedah ini membandingkan kriteria secara berpasangan untuk menentukan pemberat setiap faktor, contohnya sejauh mana tanah lebih penting daripada iklim (pengetahuan am).
Kaedah AHP telah diperluas ke pelbagai bidang. Chan dan Kumar (2007) menggunakan AHP lanjutan kabur (fuzzy) untuk memilih pembekal global dengan mengambil kira faktor risiko. Fernández dan Lutz (2010) membangunkan pengezonan bahaya banjir bandar di Wilayah Tucumán, Argentina menggunakan GIS dan analisis keputusan pelbagai kriteria, serta menilainya melalui analisis ketidakpastian dan kepekaan. Store dan Kangas (2001) menggabungkan penilaian pelbagai kriteria spatial dengan pengetahuan pakar untuk pemodelan kesesuaian habitat berasaskan GIS di kawasan luas.
Elsheikh et al. (2015) menyatakan bahawa walaupun gabungan GIS dan MCA telah menjadi alat penting, kurang perhatian diberikan kepada penilaian keputusan akhir dan keutamaan pemberat. Pemberat yang ditentukan secara subjektif boleh mengubah peta kesesuaian, dan inilah jurang yang cuba diisi oleh kajian mereka.
Dapatan Utama
Lima faktor spatial. Elsheikh et al. (2015) menilai kesesuaian mangga menggunakan lima peta faktor: tanah, kawasan berpotensi banjir, risiko hakisan, topografi dan iklim. Mereka membangunkan kaedah baharu berasaskan GIS, analisis kepekaan dan analisis variasi matematik untuk menentukan pemberat parameter.
Tanah, cerun dan hakisan paling penting. Dapatan menunjukkan tanah, cerun dan hakisan ialah faktor paling penting di kawasan kajian, manakala iklim dan banjir didapati kurang penting. Kaedah ini mengukur kestabilan keputusan apabila pemberat diubah, memaparkan perubahan spatial, dan membolehkan bukan pakar meneroka keutamaan setiap kriteria serta mengurangkan subjektiviti pemberat.
Faktor penghad bagi durian, rambutan dan mangga. Setiawan (2023) menilai Desa Cukilan yang mempunyai keluasan 702.8 ha, dengan 620.2 ha digunakan untuk pertanian. Kelas kesesuaian bagi durian dan rambutan ialah sederhana sesuai (S2) seluas 606.4 ha (97.8%) dan sesuai marginal (S3) seluas 13.8 ha (2.2%). Mangga pula berada dalam kelas S2. Faktor penghad bagi ketiga-tiga tanaman ialah taburan hujan, cerun, saliran, kejenuhan bes, kapasiti pertukaran kation (KPK), pH dan karbon organik. Penambahbaikan yang dicadangkan termasuk menambah bahan organik, bahan pembaik tanah seperti kapur dan bahan lain yang mengandungi kalsium karbonat dan magnesium, serta pengurusan tanah.
Faktor sosioekonomi di Selangor. Olaniyi et al. (2015) menegaskan bahawa kajian kesesuaian tanah terdahulu mengabaikan pemboleh ubah sosioekonomi. Mereka menggabungkan faktor biofizikal, ekologi dan sosioekonomi dengan pemberat AHP. Daerah Kuala Langat dan Sabak Bernam di Selangor didapati paling sesuai untuk padi, kelapa sawit dan kelapa, manakala Klang dan Petaling lebih sesuai untuk getah.
Getah di Seremban. Ahmed et al. (2016) menggunakan GIS dan AHP untuk getah di Seremban. Senawang, Mambau, Sandakan dan Rantau didapati paling sesuai, Nilai dan Labu sederhana sesuai, manakala Lenggeng, Mantin dan Pantai tidak sesuai kerana potensi kemerosotan alam sekitar akibat pertanian intensif.
Pendekatan fizikal dan sosioekonomi di Vietnam. Hu?nh V?n Ch??ng (2013) menilai kesesuaian tanah bagi beberapa pokok buah di komun Thuy Bang melalui dua cara: penilaian kesesuaian fizikal, dan penilaian sosioekonomi serta alam sekitar. Data diperoleh daripada kajian literatur, pendapat pakar, temu bual dan pegawai profesional.
| Aspek | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Faktor paling penting (mangga) | Tanah, cerun, hakisan | Elsheikh et al. (2015) |
| Faktor kurang penting | Iklim, banjir | Elsheikh et al. (2015) |
| Durian dan rambutan | S2: 606.4 ha (97.8%); S3: 13.8 ha (2.2%) | Setiawan (2023) |
| Faktor penghad | Hujan, cerun, saliran, kejenuhan bes, KPK, pH, C-organik | Setiawan (2023) |
| Faktor sosioekonomi | Digabung dengan biofizikal melalui AHP (Selangor) | Olaniyi et al. (2015) |
| Penilaian dua peringkat | Fizikal + sosioekonomi/alam sekitar | Hu?nh V?n Ch??ng (2013) |
Perbincangan
Bagi tiga elemen pertama dalam tajuk, iaitu tanah, saliran dan cerun, bukti agak jelas. Elsheikh et al. (2015) meletakkan tanah, cerun dan hakisan sebagai faktor terpenting bagi mangga, dan Setiawan (2023) menyenaraikan cerun, saliran serta sifat kimia tanah (pH, KPK, kejenuhan bes, karbon organik) sebagai faktor penghad bagi durian, rambutan dan mangga. Menariknya, faktor kimia tanah boleh diperbaiki dengan kapur dan bahan organik, tetapi cerun dan saliran semula jadi lebih sukar dan mahal untuk diubah (pengetahuan am). Oleh itu, faktor fizikal patut diberi keutamaan semasa memilih tapak.
Bagi akses pasaran, perlu dinyatakan dengan jujur bahawa tiada kajian khusus buah-buahan dalam carian ini yang mengukurnya secara langsung. Bukti terdekat ialah Olaniyi et al. (2015) dan Hu?nh V?n Ch??ng (2013) yang memasukkan faktor sosioekonomi dalam penilaian kesesuaian. Kajian Malaysia (Olaniyi et al., 2015; Ahmed et al., 2016) pula meliputi padi, kelapa sawit, kelapa dan getah, bukan buah-buahan, namun kaedah GIS-AHP yang sama boleh digunakan untuk kebun buah.
Satu lagi batasan ialah dapatan Elsheikh et al. (2015) bersifat kualitatif tanpa nilai pemberat dalam abstrak, dan kawasan kajiannya tidak dinyatakan. Kajian Indonesia pula menggunakan Technical Manual for Evaluation of Land Suitability for Agricultural Commodities dengan pengubahsuaian, jadi kelas S2 dan S3 tidak semestinya setara terus dengan klasifikasi kesesuaian yang digunakan di Malaysia.
Implikasi kepada Petani dan Pegawai Pengembangan
1. Utamakan tapak dengan tanah yang baik, cerun sederhana dan risiko hakisan rendah, kerana faktor ini paling penting bagi mangga.
2. Periksa saliran sebelum menanam; elakkan kawasan bertakung air.
3. Lakukan analisis tanah (pH, KPK, karbon organik) dan rancang pengapuran serta bahan organik sejak awal.
4. Ambil kira jarak ke pasaran, jalan dan pusat pengumpulan sebagai faktor sosioekonomi.
5. Agensi boleh membangunkan peta kesesuaian GIS-AHP khusus untuk buah-buahan utama di Selangor.
Kesimpulan
Pemilihan tapak kebun buah memerlukan penilaian pelbagai kriteria. Kajian GIS bagi mangga mendapati tanah, cerun dan hakisan ialah faktor paling penting, manakala kajian di Indonesia menunjukkan hujan, cerun, saliran dan sifat kimia tanah sebagai faktor penghad bagi durian, rambutan dan mangga. Akses pasaran belum dikaji secara khusus untuk buah, tetapi faktor sosioekonomi boleh digabungkan dalam kaedah GIS-AHP seperti yang dilakukan di Selangor.
Rujukan
1. Elsheikh, R. F. A., Mohamed Shariff, A. R., & Patel, N. (2015). Mango suitability evaluation based on GIS, multi criteria weights and sensitivity analysis.
2. Olaniyi, A. O., Ajiboye, A. J., Abdullah, A. M., et al. (2015). Agricultural land use suitability assessment in Malaysia. Bulgarian Journal of Agricultural Science.
3. Ahmed, G. B., Mohamed Shariff, A. R., Balasundram, S. K., et al. (2016). Agriculture land suitability analysis evaluation based multi criteria and GIS approach. https://doi.org/10.1088/1755-1315/37/1/012044
4. Setiawan, A. W. (2023). Evaluasi kesesuaian lahan untuk tanaman buah-buahan di desa Cukilan, kecamatan Suruh, kabupaten Semarang. Jurnal Tanah dan Sumberdaya Lahan. https://doi.org/10.21776/ub.jtsl.2023.010.2.3
5. Hu?nh V?n Ch??ng. (2013). Land suitability analysis and evaluation for production of fruit trees using GIS technology: A case study at Thua Thien Hue. Hue University Journal of Science: Agriculture and Rural Development. https://doi.org/10.26459/jard.v67i4.3105
6. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation.
7. Saaty, T. L. (1990). Multicriteria decision making: The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation.
8. Chan, F. T. S., & Kumar, N. (2007). Global supplier development considering risk factors using fuzzy extended AHP-based approach. Omega. https://doi.org/10.1016/j.omega.2005.08.004
9. Fernández, D. S., & Lutz, M. A. (2010). Urban flood hazard zoning in Tucumán Province, Argentina, using GIS and multicriteria decision analysis. Engineering Geology. https://doi.org/10.1016/j.enggeo.2009.12.006
10. Store, R., & Kangas, J. (2001). Integrating spatial multi-criteria evaluation and expert knowledge for GIS-based habitat suitability modelling. Landscape and Urban Planning. https://doi.org/10.1016/S0169-2046(01)00120-7
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pemilihan tapak, kesesuaian tanah, GIS, AHP, cerun, saliran, kebun buah, akses pasaran
