Pengenalan
Limau jari Buddha (Citrus medica var. sarcodactylis) ialah varieti sitrun yang buahnya terbelah menjadi “jari” panjang menyerupai tangan. Buah ini hampir keseluruhannya terdiri daripada kulit dan lapisan putih (albedo), dengan sedikit atau tiada isi berjus dan biji (pengetahuan am). Di Malaysia, ia lebih dikenali sebagai tanaman hiasan atau persembahan dalam budaya masyarakat Cina, dan aromanya yang kuat dihargai (pengetahuan am). Persoalannya, apakah nilai sebenar buah yang “tiada isi” ini?
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Detection of Volatiles by HS-SPME-GC/MS and Biological Effect Evaluation of Buddha’s Hand Fruit” (Vitalini et al., 2022). Objektifnya ialah mencirikan secara kimia dan menilai kuasa antiradikal serta kesan biologi minyak pati dan hidrolat daripada eksokarp, serta ekstrak metanol eksokarp dan mesokarp. Negara kajian dan asal buah tidak dinyatakan dalam abstrak. Dapatan dilengkapi oleh kajian minyak pati dan antibakteria (Li et al., 2019), kajian penyedutan (Sayorwan dan Rumruay, 2017), kajian aktiviti insulin pada tikus (Peng et al., 2009), kajian minyak daun (Theanphong et al., 2008) dan ulasan yang turut mengenal pasti jurang penyelidikan di Vietnam (Le Thu Thuy, 2026).
Sorotan Kajian Lepas
Vitalini et al. (2022) meletakkan kajian mereka dalam konteks sebatian bioaktif tumbuhan. Tsao (2010) mengulas kimia dan biokimia polifenol diet, termasuk klasifikasi, kaedah pengekstrakan dan analisis, kejadian dan biosintesis dalam tumbuhan, serta aktiviti biologi dan implikasi kepada kesihatan manusia. Ini relevan kerana ekstrak buah ini kaya dengan terbitan furan dan kumarin.
Dari sudut wangian, Ali et al. (2015) mengulas minyak pati dalam aromaterapi, merangkumi aspek terapeutik, perubatan, kosmetik, psikologi, olfaktori dan urutan, serta isu keselamatan dan tumbuhan yang digunakan. Ulasan ini memberi asas kepada kegunaan minyak sitrus sebagai bahan wangian dan aromaterapi.
Bagi aktiviti antibakteria, Wi?ska et al. (2019) membincangkan sama ada minyak pati merupakan alternatif antimikrob sebenar atau sekadar mitos, dan mendapati aktiviti antimikrob minyak pati tidak unggul terhadap semua strain. Bouarab-Chibane et al. (2019) pula mencirikan kesan 35 polifenol terhadap pertumbuhan enam strain bakteria patogen bawaan makanan atau perosak makanan, Gram-positif dan Gram-negatif.
Dapatan Utama
Komposisi meruap. Vitalini et al. (2022) mendapati limonena dan ?-terpinena ialah sebatian paling banyak, baik dalam bahagian buah segar mahupun minyak pati, manakala ?-terpineol dan terpinen-4-ol dominan dalam hidrolat. Ekstrak metanol kaya dengan terbitan furan dan kumarin.
Antioksidan dan antibakteria. Semua sampel kecuali hidrolat menunjukkan aktiviti antiradikal yang baik terhadap ABTS dan DPPH, menyingkirkan sehingga kira-kira 50%. Nilai MIC minyak pati terhadap Bacillus cereus ialah 0.5% v/v, manakala hidrolat tidak merencat bakteria pada kepekatan yang diuji. Ekstrak metanol hanya berkesan pada kepekatan yang sangat tinggi. Ujian sitotoksik pada sel leukemia HL60 memberi EC50 1.24% v/v bagi minyak pati.
Minyak buah dari kajian lain. Li et al. (2019) mengenal pasti 28 komponen dalam minyak pati, dengan limonena (45.36%), ?-terpinena (21.23%) dan asid dodekanoik (7.52%) sebagai komponen utama. Minyak ini menunjukkan aktiviti antibakteria sederhana terhadap Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis dan Micrococcus luteus, lebih berkesan terhadap Gram-positif, dan menyebabkan lisis dinding sel serta kebocoran kandungan sel.
Kesan penyedutan. Di Thailand, buah ini digunakan dalam perubatan tradisional sebagai tonik antispasmodik dan bahan sedut. Sayorwan dan Rumruay (2017) mendapati minyak kulit mengandungi limonena (65.11%) dan gamma terpinena (34.89%). Penyedutan oleh 30 sukarelawan meningkatkan tekanan darah dan kadar pernafasan secara signifikan, meningkatkan rasa sejahtera, aktif dan segar, serta mengurangkan rasa mengantuk.
Manisan dan kesan glukosa. Peng et al. (2009) menyatakan buah ini ditanam secara meluas di Jepun, wilayah selatan China dan Taiwan, digunakan sebagai sayur berfungsi dan diawet sebagai manisan. Minyak patinya mengandungi d-limonena (51.24%), gamma-terpinena (33.71%), ?-pinena (3.40%) dan ?-pinena (2.88%). Ujian pada tikus mengesahkan kesan perangsang rembesan insulin.
Daun dan ulasan terkini. Minyak daun mengandungi limonena (49.19%), geranial (25.93%) dan neral (16.41%), dengan MIC 2,500 ppm terhadap S. aureus dan B. subtilis (Theanphong et al., 2008). Le Thu Thuy (2026) melaporkan eksokarp kaya minyak pati (D-limonena 34.69 – 66.9 %), kumarin dan flavonoid bebas (hesperidin 370.20 µg/g ekstrak kering), manakala mesokarp kaya limonoid, fenolik terikat dan polisakarida. Tiada ketoksikan akut direkodkan, dengan LD50 oral melebihi 2000 mg/kg.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| MIC minyak pati (B. cereus) | 0.5% v/v | Vitalini et al. (2022) |
| EC50 minyak pati (sel HL60) | 1.24% v/v | Vitalini et al. (2022) |
| Limonena / ?-terpinena | 45.36% / 21.23% | Li et al. (2019) |
| Limonena / gamma terpinena | 65.11% / 34.89% | Sayorwan dan Rumruay (2017) |
| d-Limonena / gamma-terpenena | 51.24% / 33.71% | Peng et al. (2009) |
| LD50 oral | > 2000 mg/kg | Le Thu Thuy (2026) |
Perbincangan
Kajian-kajian buah ini menunjukkan bahawa nilai utama buah ini terletak pada kulitnya, yang kaya minyak pati dengan limonena dan ?-terpinena sebagai komponen utama. Namun, peratusan limonena berbeza ketara antara kajian (45.36% hingga 65.11% dalam minyak buah, dan 34.69 – 66.9 % dalam ulasan), dan Le Thu Thuy (2026) menegaskan bahawa juzuk buah ini sangat berbeza mengikut tisu atau bahagian buah. Bagi industri wangian, ini bermakna kualiti minyak perlu dianalisis bagi setiap sumber bahan.
Kajian penyedutan menunjukkan kesan merangsang, bukan menenangkan, tetapi ia hanya melibatkan 30 orang dengan perbandingan sebelum dan selepas penyedutan. Kesan insulin pula hanya pada tikus, dan aktiviti antibakteria serta sitotoksik dibuat in vitro. Dapatan ini tidak menunjukkan manfaat rawatan pada manusia; pesakit diabetes perlu merujuk doktor sebelum menggunakan produk buah ini untuk tujuan kesihatan.
Secara jujur, tiada kajian dalam carian ini yang khusus mengkaji pemprosesan manisan buah jari Buddha; satu-satunya rujukan ialah kenyataan Peng et al. (2009) bahawa buah ini diawet sebagai manisan. Anatomi buah tanpa isi dan penanamannya di Malaysia juga tidak dikaji dalam sumber yang ditemui.
Implikasi kepada Pengusaha dan Agensi
1. Kulit buah ialah sumber minyak pati kaya limonena yang berpotensi untuk produk wangian dan aromaterapi.
2. Komposisi minyak berbeza antara sumber; analisis GC-MS setiap kelompok diperlukan untuk kawalan kualiti.
3. Manisan kulit boleh menjadi produk nilai tambah, tetapi kaedah pemprosesan perlu dibangunkan dan diuji.
4. Kajian penyesuaian dan penanaman di Malaysia diperlukan untuk menilai potensi sebagai tanaman niche.
5. Tuntutan kesihatan perlu dielakkan kerana bukti masih pada peringkat makmal, haiwan dan kajian kecil.
Kesimpulan
Limau jari Buddha ialah sitrus yang nilainya terletak pada kulit beraroma. Minyak patinya didominasi limonena dan ?-terpinena, menunjukkan aktiviti antioksidan dan antibakteria in vitro, dan penyedutannya memberi kesan merangsang. Buah ini diawet sebagai manisan di Asia Timur, tetapi kajian khusus tentang pemprosesan manisan dan penanaman di Malaysia masih belum ditemui.
Rujukan
1. Vitalini, S., Iriti, M., Ovidi, E., et al. (2022). Detection of volatiles by HS-SPME-GC/MS and biological effect evaluation of Buddha’s hand fruit. Molecules. https://doi.org/10.3390/molecules27051666
2. Li, Z.-H., Cai, M., Liu, Y., et al. (2019). Antibacterial activity and mechanisms of essential oil from Citrus medica L. var. sarcodactylis. Molecules. https://doi.org/10.3390/MOLECULES24081577
3. Sayorwan, W., & Rumruay, V. (2017). Chemical compositions of fingered citron peel (Citrus medica L. var. sarcodactylis) and its effect on the autonomic nervous system. Journal of Health Research.
4. Peng, C.-H., Ker, Y. B., Weng, C.-F., et al. (2009). Insulin secretagogue bioactivity of finger citron fruit (Citrus medica L. var. Sarcodactylis Hort, Rutaceae). Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/JF902143X
5. Theanphong, O., Songsak, T., & Mingvanish, W. (2008). Chemical composition and antimicrobial activity of the essestial oil from Citrus medica L. var. sarcodactylis.
6. Le Thu Thuy (2026). A review of the botanical characteristics, phytochemistry and biological activities of the fingered citron fruit, Citrus medica var. sarcodactylis (Noot.) Swingle. Journal of Biochemistry International. https://doi.org/10.56557/jobi/2026/v13i111118
7. Tsao, R. (2010). Chemistry and biochemistry of dietary polyphenols. Nutrients. https://doi.org/10.3390/NU2121231
8. Ali, B., Al-Wabel, N. A., Shams, S., et al. (2015). Essential oils used in aromatherapy: A systemic review. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine. https://doi.org/10.1016/J.APJTB.2015.05.007
9. Wi?ska, K., M?czka, W., ?yczko, J., et al. (2019). Essential oils as antimicrobial agents—myth or real alternative? Molecules. https://doi.org/10.3390/MOLECULES24112130
10. Bouarab-Chibane, L., Forquet, V., Lanteri, P., et al. (2019). Antibacterial properties of polyphenols: Characterization and QSAR (quantitative structure-activity relationship) models. Frontiers in Microbiology. https://doi.org/10.3389/FMICB.2019.00829
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: limau jari Buddha, Citrus medica var. sarcodactylis, minyak pati, limonena, wangian, manisan, aromaterapi, antibakteria
