Pengenalan
Obesiti dan berat badan berlebihan kekal sebagai cabaran kesihatan awam yang memerlukan strategi pemakanan yang berkesan dan mampan. Salah satu konsep yang semakin mendapat perhatian dalam bidang sains pemakanan ialah kepadatan tenaga (energy density, ED), iaitu jumlah tenaga yang terkandung dalam sesuatu berat makanan dan lazimnya dinyatakan dalam unit kilokalori per gram (kcal/g). Kepadatan tenaga diet dianggap sebagai salah satu faktor penyumbang kepada obesiti [2], dan pada masa yang sama dapat dimanfaatkan untuk mencegah penambahan berat badan atau merawat berat badan berlebihan dan obesiti [1].
Daya tarikan utama pendekatan ini terletak pada prinsipnya yang mudah. Dengan menurunkan kepadatan tenaga diet, pengambilan tenaga (energy intake) dapat dikurangkan sementara saiz hidangan (portion size) dikekalkan [1]. Pengurangan kepadatan tenaga juga dikenal pasti sebagai strategi utama pengurusan berat badan yang boleh diaplikasikan merentas pelbagai corak pemakanan, sama ada yang berasaskan makronutrien atau berasaskan makanan [3].
Walaupun idea ini meyakinkan dari segi teori, beberapa persoalan empirikal masih memerlukan jawapan. Pertama, setakat manakah pengurangan kepadatan tenaga benar-benar menurunkan jumlah kalori yang diambil? Kedua, adakah individu mengimbangi pengurangan tersebut dengan makan lebih banyak pada waktu makan yang lain? Ketiga, adakah kesannya konsisten dalam kalangan kanak-kanak dan dewasa? Sebelum ini, meta-analisis yang boleh dipercayai berdasarkan data kajian rawak terkawal (randomized controlled trials, RCT) masih belum wujud [1], dan sejauh mana magnitud serta jenis pengurangan kepadatan tenaga yang berbeza mengurangkan pengambilan tenaga harian juga masih belum jelas [2]. Artikel ini menganalisis bukti daripada kajian-kajian tersebut untuk menjawab persoalan-persoalan ini.
Sorotan Literatur
Tiga kajian yang dibincangkan dalam artikel ini mewakili dua pendekatan yang saling melengkapi, iaitu sintesis bukti kuantitatif melalui meta-analisis dan ulasan klinikal yang berorientasikan amalan. Smethers et al. [3] mengemukakan ulasan tentang pengurusan diet bagi obesiti dan menegaskan bahawa beberapa corak pemakanan, sama ada berasaskan makronutrien atau berasaskan makanan, boleh membawa kepada penurunan berat badan. Ulasan tersebut mengetengahkan pengurangan kepadatan tenaga sebagai strategi teras yang boleh digunakan merentas corak pemakanan, dengan merujuk kepada percubaan klinikal yang menunjukkan bahawa pendekatan ini berkesan untuk penurunan berat badan dan pengekalan penurunan berat badan [3]. Ulasan ini berfungsi sebagai asas konseptual kepada dua meta-analisis yang menyusul.
Robinson et al. [2] meluaskan asas tersebut dengan menjalankan ulasan sistematik dan meta-analisis berbilang aras (multi-level meta-analysis) terhadap kajian eksperimen yang memanipulasi kepadatan tenaga makanan yang dihidangkan dan mengukur pengambilan tenaga untuk tempoh sekurang-kurangnya satu hari. Objektif utama kajian ini ialah menentukan kesan manipulasi kepadatan tenaga terhadap jumlah pengambilan tenaga harian, manakala objektif sekundernya ialah meneliti faktor penyederhana (moderators) dan kesan terhadap berat badan [2]. Sebanyak 31 kajian yang layak, melibatkan kanak-kanak (n = 4) dan dewasa (n = 27), menyumbang 90 saiz kesan kepada analisis utama [2].
Klos et al. [1] pula memfokuskan secara khusus kepada RCT yang mengukur pengambilan tenaga secara objektif daripada hidangan dengan kepadatan tenaga yang berbeza di bawah keadaan terkawal. Carian literatur sistematik dijalankan merentas pelbagai pangkalan data mengikut kriteria PRISMA, dan protokol kajian didaftarkan pada 8 Ogos 2021 (CRD42021266653) [1]. Kajian ini membandingkan kepadatan tenaga yang lebih rendah (median 1.1 kcal/g) dengan kepadatan tenaga yang lebih tinggi (median 1.5 kcal/g) dan merangkumi 38 kajian [1]. Ciri yang membezakannya ialah analisis subkumpulan (subgroup analyses) mengikut umur (kanak-kanak berbanding dewasa), jenis hidangan (reka bentuk prabeban, preload, berbanding reka bentuk hidangan utama, entrée) dan tempoh intervensi (satu hidangan berbanding lebih daripada satu hidangan) [1].
Dari segi persamaan, kedua-dua meta-analisis [1][2] merangkumi populasi kanak-kanak dan dewasa, bergantung kepada reka bentuk eksperimen terkawal, dan mencapai kesimpulan yang sehala, iaitu kepadatan tenaga yang lebih rendah mengurangkan pengambilan tenaga secara bermakna. Perbezaannya terletak pada unit analisis dan cara kesan dilaporkan. Klos et al. [1] menyatakan kesan dalam unit mutlak (kilokalori), manakala Robinson et al. [2] menggunakan perbezaan purata terpiawai (standardized mean difference, SMD) dan mensyaratkan pengukuran untuk sekurang-kurangnya satu hari. Dari segi perkembangan ilmu, kajian-kajian ini menunjukkan peralihan daripada saranan klinikal umum [3] kepada pengkuantitian kesan yang lebih tepat serta penelitian terhadap mekanisme seperti pampasan (compensation) dan hubungan dos-respons [1][2].
Magnitud Pengurangan Pengambilan Tenaga
Dapatan paling ketara daripada Klos et al. [1] ialah penurunan kepadatan tenaga mengurangkan pengambilan tenaga sebanyak 223 kcal (selang keyakinan 95%, 95% confidence interval: ?259.7 hingga ?186.0) berbanding intervensi dengan kepadatan tenaga yang lebih tinggi. Angka ini diperoleh daripada perbandingan antara diet berkepadatan tenaga lebih rendah (median 1.1 kcal/g) dengan diet berkepadatan tenaga lebih tinggi (median 1.5 kcal/g) [1]. Selang keyakinan yang tidak merentasi sifar menunjukkan bahawa arah kesan adalah konsisten.
Robinson et al. [2] melaporkan dapatan yang selari dari perspektif harian. Kepadatan tenaga makanan yang lebih rendah dikaitkan dengan penurunan besar dalam pengambilan tenaga harian, dengan SMD = ?1.002 (95% CI: ?0.745 hingga ?1.266) [2]. Dalam konvensyen statistik, saiz kesan sekitar satu sisihan piawai lazimnya dianggap besar, dan penulis sendiri menyifatkan penurunan ini sebagai besar [2]. Dapatan ini juga konsisten antara kajian yang memanipulasi kandungan makronutrien untuk mengubah kepadatan tenaga dengan kajian yang tidak berbuat demikian [2]. Ini menunjukkan bahawa kesan tersebut tidak bergantung semata-mata kepada perubahan komposisi makronutrien tertentu.
Hubungan Linear dan Isu Pampasan
Salah satu kebimbangan utama terhadap strategi pengurangan kalori ialah kemungkinan tubuh atau tingkah laku makan “membalas” dengan meningkatkan pengambilan pada waktu lain. Robinson et al. [2] mendapati bahawa hubungan antara penurunan kepadatan tenaga dan pengambilan tenaga harian cenderung kuat dan linear, manakala pampasan terhadap pengurangan kepadatan tenaga, iaitu dengan makan lebih banyak pada hidangan lain, adalah minimum.
Klos et al. [1] turut melaporkan, melalui analisis lanjutan, wujudnya hubungan linear positif antara kepadatan tenaga dan pengambilan tenaga. Dapatan penting yang melengkapi pemerhatian ini ialah kepadatan tenaga diet tidak menjejaskan jumlah makanan yang diambil [1]. Dengan kata lain, peserta makan kuantiti makanan yang lebih kurang sama tanpa mengira kepadatan tenaganya, dan oleh itu pengurangan kepadatan tenaga diterjemahkan secara langsung kepada pengurangan kalori. Dapatan ini selari dengan prinsip bahawa pengambilan tenaga dapat dikurangkan sambil mengekalkan saiz hidangan [1].
Perbandingan antara Kanak-Kanak dan Dewasa
Kedua-dua meta-analisis merangkumi kanak-kanak dan dewasa, walaupun bilangan kajian dalam kalangan kanak-kanak adalah lebih kecil. Dalam Robinson et al. [2], empat kajian melibatkan kanak-kanak dan 27 kajian melibatkan dewasa. Klos et al. [1] mendapati heterogeniti (heterogeneity) antara kajian adalah tinggi, lalu menjalankan analisis subkumpulan. Heterogeniti berkurang apabila analisis subkumpulan bagi umur dan jenis hidangan digabungkan, dan keadaan ini mengukuhkan keputusan keseluruhan [1]. Dapatan ini menunjukkan bahawa kesan pengurangan kepadatan tenaga lebih seragam apabila kumpulan umur dan reka bentuk hidangan diambil kira secara serentak, dan kesan menurunkan pengambilan tenaga kekal sebagai corak umum merentas populasi yang dikaji [1].
Implikasi terhadap Berat Badan
Robinson et al. [2] turut menjalankan meta-analisis terhadap lima kajian dan mendapati bahawa penghidangan makanan berkepadatan tenaga rendah cenderung dikaitkan dengan penurunan berat badan yang lebih besar berbanding makanan berkepadatan tenaga tinggi. Dapatan ini selari dengan ulasan Smethers et al. [3] yang menyatakan bahawa percubaan klinikal menunjukkan pengurangan kepadatan tenaga berkesan untuk penurunan berat badan dan pengekalan penurunan berat badan. Smethers et al. [3] juga menekankan bahawa pelbagai strategi dan alat praktikal dapat memudahkan pengurusan berat badan dengan mengurangkan kepadatan tenaga, menyediakan kawalan saiz hidangan dan meningkatkan kualiti diet.
Perkara Penting yang Perlu Difahami
- Magnitud kesan adalah besar. Penurunan kepadatan tenaga daripada median 1.5 kcal/g kepada 1.1 kcal/g dikaitkan dengan pengurangan pengambilan tenaga sebanyak 223 kcal [1], dan saiz kesan terhadap pengambilan tenaga harian adalah besar (SMD = ?1.002) [2].
- Jumlah makanan tidak berubah. Kepadatan tenaga tidak menjejaskan jumlah makanan yang diambil [1], dan inilah sebabnya pengambilan tenaga boleh dikurangkan tanpa mengecilkan saiz hidangan.
- Pampasan adalah minimum. Individu tidak banyak mengimbangi pengurangan kepadatan tenaga dengan makan lebih banyak pada hidangan lain [2].
- Hubungan bersifat linear. Semakin rendah kepadatan tenaga, semakin rendah pengambilan tenaga, dalam hubungan yang linear [1][2].
- Kesan tidak bergantung kepada manipulasi makronutrien. Dapatan adalah konsisten sama ada kandungan makronutrien diubah ataupun tidak [2].
- Strategi yang fleksibel. Pengurangan kepadatan tenaga boleh diaplikasikan merentas pelbagai corak pemakanan dan disesuaikan mengikut keperluan individu bagi penurunan berat badan yang mampan [3].
Kesimpulan
Bukti daripada meta-analisis kajian eksperimen dan RCT secara konsisten menunjukkan bahawa pengurangan kepadatan tenaga makanan menurunkan pengambilan tenaga secara bermakna, iaitu kira-kira 223 kcal [1], dengan saiz kesan harian yang besar [2]. Kesan ini berlaku tanpa mengurangkan jumlah makanan yang diambil [1] dan dengan pampasan yang minimum [2]. Oleh itu, manipulasi kepadatan tenaga wajar dianggap sebagai alat yang berkesan dalam pengurusan berat badan melalui terapi pemakanan [1] serta strategi fleksibel yang boleh diperibadikan merentas pelbagai corak pemakanan [3].
Rujukan:
- Bea Klos et al. (2022). Impact of energy density on energy intake in children and adults: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. European Journal of Nutrition. https://doi.org/10.1007/s00394-022-03054-z
- E. Robinson et al. (2021). Calorie reformulation: a systematic review and meta-analysis examining the effect of manipulating food energy density on daily energy intake. The International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity. https://doi.org/10.1186/s12966-022-01287-z
- Alissa D. Smethers et al. (2018). DIETARY MANAGEMENT OF OBESITY: CORNERSTONES OF HEALTHY EATING PATTERNS. The Medical clinics of North America. https://doi.org/10.1016/j.mcna.2017.08.009
