Tanaman pisang (Musa spp.) merupakan salah satu tanaman buah tropika yang memerlukan bekalan air yang tinggi sepanjang tempoh pertumbuhannya. Struktur morfologi pisang yang mempunyai batang semu (pseudostem) yang sukulen serta daun yang besar dan luas menyebabkan kadar kehilangan air melalui transpirasi adalah tinggi. Oleh itu, tanaman pisang sangat sensitif terhadap kekurangan air atau tegasan kemarau.
Dalam keadaan kelembapan tanah yang tidak mencukupi, pelbagai perubahan fisiologi dan morfologi akan berlaku yang seterusnya memberi kesan terhadap pertumbuhan vegetatif, pembentukan tandan dan produktiviti tanaman. Data kuantitatif daripada kajian agronomi menunjukkan bahawa kesan kekurangan air terhadap tanaman pisang boleh diukur melalui perubahan pada hasil, pertumbuhan pokok serta tindak balas fisiologi tumbuhan.
1. Kesan Tegasan Kemarau terhadap Hasil dan Berat Tandan
1.1 Kehilangan Hasil Keseluruhan
Kekurangan air merupakan antara faktor utama yang menjejaskan produktiviti tanaman pisang. Secara umum, keadaan kemarau sederhana hingga teruk boleh menyebabkan kehilangan hasil sekitar 30% hingga 40%.
Di kawasan yang mempunyai taburan hujan sederhana hingga rendah, kesan kekurangan air menjadi lebih ketara. Dalam keadaan ini, kehilangan hasil berdasarkan berat tandan boleh mencecah sehingga 65%, manakala model teoretikal pengeluaran tanaman menganggarkan kehilangan hasil boleh mencapai sekitar 68%.
Penurunan ini berlaku kerana proses pembentukan bunga, perkembangan buah serta pengisian buah sangat bergantung kepada ketersediaan air dalam tanah.
1.2 Pengurangan Berat Tandan
Salah satu kesan paling jelas akibat tegasan kemarau ialah pengurangan berat tandan pisang. Dalam keadaan air mencukupi, berat tandan boleh mencapai sekitar 25.0 kg sepokok, namun apabila berlaku kekurangan air, berat tandan boleh menurun kepada sekitar 15.0 kg.
Dalam percubaan ladang yang dijalankan semasa musim kering dengan taburan hujan ? 905 mm, berat purata tandan didapati 8% hingga 28% lebih rendah berbanding tahun yang menerima hujan normal.
1.3 Hubungan antara Taburan Hujan dan Hasil
Kajian juga menunjukkan bahawa terdapat hubungan langsung antara jumlah hujan tahunan dan hasil tanaman pisang. Setiap penurunan 100 mm hujan setahun di bawah julat optimum boleh menyebabkan penurunan berat maksimum tandan sebanyak 1.5 kg hingga 3.1 kg, bersamaan kira-kira 8% hingga 10% daripada hasil potensi.
Ini menunjukkan bahawa pengurusan pengairan yang cekap amat penting bagi memastikan kestabilan hasil tanaman pisang, khususnya di kawasan yang mempunyai taburan hujan yang tidak menentu.
1.4 Saiz dan Bilangan Buah (Jari Pisang)
Selain menjejaskan berat tandan, tegasan air juga memberi kesan terhadap saiz serta bilangan buah dalam setiap tandan. Dalam keadaan kekurangan air:
- Bilangan sikat (hands) per tandan boleh berkurang daripada sekitar 12 sikat kepada 8 sikat.
- Berat setiap jari pisang (finger) menurun daripada purata 150 gram kepada sekitar 120 gram.
Pengurangan ini berpunca daripada kadar pembahagian dan pembesaran sel buah yang menjadi lebih perlahan apabila bekalan air tidak mencukupi.
1.5 Kesan Pengairan Defisit
Pengurangan bekalan air melalui pengairan defisit juga menunjukkan kesan yang ketara terhadap hasil tanaman pisang. Kajian menunjukkan bahawa pengairan pada tahap 60% daripada evapotranspirasi tanaman (60% ETc) boleh menyebabkan penurunan hasil sebanyak 41%, iaitu daripada 36.2 tan sehektar kepada 21.2 tan sehektar berbanding pengairan penuh.
2. Kesan Tegasan Kemarau terhadap Pertumbuhan Vegetatif
2.1 Ketinggian Batang Semu
Kekurangan air memberi kesan langsung terhadap pertumbuhan batang semu pisang. Dalam keadaan tegasan kemarau, ketinggian batang semu boleh berkurang antara 25% hingga 35% berbanding pokok yang menerima pengairan mencukupi.
Secara keseluruhan, pertumbuhan vegetatif tanaman pisang di bawah keadaan tekanan air boleh menurun kepada sekitar 58% daripada pertumbuhan pokok kawalan.
2.2 Pertumbuhan dan Bilangan Daun
Daun memainkan peranan penting dalam proses fotosintesis dan penghasilan bahan makanan bagi perkembangan buah. Namun, di bawah keadaan kekurangan air, kadar kemunculan daun menjadi lebih perlahan.
Sebagai contoh:
- Pokok pisang yang menerima pengairan mencukupi biasanya mempunyai sekitar 12 helai daun aktif.
- Dalam keadaan tegasan air, jumlah daun boleh menurun kepada sekitar 8 helai sahaja.
Selain itu, Indeks Luas Daun (Leaf Area Index, LAI) yang menggambarkan keluasan permukaan daun juga menurun daripada sekitar 3.0 kepada 1.8, menunjukkan pengurangan kapasiti fotosintesis tanaman.
3. Tindak Balas Fisiologi terhadap Tegasan Air
3.1 Kandungan Air Relatif Daun
Status air dalam tisu daun sering dinilai melalui Kandungan Air Relatif (Relative Water Content, RWC). Dalam keadaan normal, nilai RWC daun pisang boleh mencapai sekitar 90%. Namun, apabila berlaku tegasan kemarau, nilai ini boleh menurun kepada sekitar 70%, menandakan bahawa tisu daun mengalami dehidrasi.
3.2 Pengaliran Stomata
Stomata merupakan struktur penting pada permukaan daun yang mengawal pertukaran gas serta kehilangan air melalui transpirasi. Dalam keadaan kekurangan air, stomata akan menutup bagi mengurangkan kehilangan air.
Akibatnya:
- Kadar pengaliran stomata (stomatal conductance) menurun daripada lebih 300 mmol m?² s?¹ kepada kurang daripada 150 mmol m?² s?¹.
- Bukaan stomata direkodkan menurun sekitar 50% apabila potensi air tanah mencapai -65 kPa.
Penutupan stomata ini membantu mengurangkan kehilangan air, tetapi pada masa yang sama mengehadkan kemasukan karbon dioksida untuk proses fotosintesis.
3.3 Kadar Fotosintesis
Aktiviti fotosintesis juga sangat sensitif terhadap kekurangan air. Penurunan kadar fotosintesis mula berlaku apabila potensi air tanah menurun melebihi -30 kPa. Apabila keadaan tegasan air berterusan, kadar fotosintesis akan merosot dengan ketara, sekali gus menjejaskan penghasilan karbohidrat yang diperlukan untuk pertumbuhan dan pembentukan buah.
Keperluan Air Tanaman Pisang
Bagi mencapai pertumbuhan dan hasil yang optimum, tanaman pisang memerlukan bekalan air yang tinggi sepanjang kitaran hidupnya. Secara amnya, tanaman pisang memerlukan jumlah air tahunan melebihi 1200 hingga 1300 mm setahun.
Namun, bagi sesetengah kultivar dan keadaan persekitaran tertentu, keperluan air boleh meningkat sehingga sekitar 2690 mm setahun. Oleh itu, di kawasan yang mempunyai taburan hujan tidak mencukupi, penggunaan sistem pengairan seperti pengairan titisan (drip irrigation) atau mikrosprinkler amat penting bagi memastikan pertumbuhan dan produktiviti tanaman yang stabil.
Kesimpulan
Secara keseluruhannya, tegasan kemarau memberikan kesan yang sangat signifikan terhadap pertumbuhan, fisiologi dan hasil tanaman pisang. Kekurangan air bukan sahaja menjejaskan pertumbuhan vegetatif seperti ketinggian pokok dan perkembangan daun, malah turut menyebabkan pengurangan berat tandan, bilangan sikat dan saiz buah.
Di peringkat fisiologi, tegasan air mengakibatkan penurunan kandungan air daun, penutupan stomata serta pengurangan kadar fotosintesis yang akhirnya menjejaskan penghasilan bahan makanan bagi pembentukan buah. Oleh itu, pengurusan air yang cekap melalui sistem pengairan yang sesuai serta pemantauan kelembapan tanah merupakan faktor penting dalam memastikan pengeluaran pisang yang optimum, khususnya dalam keadaan perubahan iklim dan ketidaktentuan taburan hujan.
Keyword: pisang, tegasan kemarau, kekurangan air tanaman pisang, hasil tandan pisang, fisiologi pisang, evapotranspirasi tanaman, pengairan pisang, pertumbuhan vegetatif pisang, stomatal conductance, fotosintesis tanaman
