Jejak Air Buah: Berapa Liter Air untuk Sebiji Buah

Pengenalan

Malaysia menerima hujan yang banyak, maka air jarang dianggap sebagai kos tersembunyi dalam pengeluaran buah. Hakikatnya, setiap biji pisang, mangga atau manggis yang kita makan telah “menggunakan” air hujan yang diserap pokok, air pengairan, dan air yang diperlukan untuk mencairkan pencemaran baja (pengetahuan am). Konsep jejak air (water footprint) membahagikan penggunaan ini kepada tiga komponen: air hijau (air hujan dalam tanah), air biru (air permukaan dan air bawah tanah, seperti pengairan) dan air kelabu (isi padu air untuk mencairkan bahan pencemar).

Kajian utama bertajuk “The green, blue and grey water footprint of crops and derived crop products” (Mekonnen dan Hoekstra, 2011). Objektifnya ialah mengukur jejak air hijau, biru dan kelabu bagi pengeluaran tanaman global secara eksplisit mengikut ruang bagi tempoh 1996–2005. Kajian ini bersifat global dan tidak tertumpu kepada satu negara. Ia disokong oleh kajian sembilan tanaman di Semenanjung Malaysia (Harun dan Hanafiah, 2018), kajian manggis di Thailand (Pleerux et al., 2022), kajian pisang eksport di Ecuador (Gavilánez Luna dan Rodriguez Jarama, 2025) dan kajian mangga di Australia (Ridoutt et al., 2009).

Sorotan Kajian Lepas

Pengiraan air hijau dan biru bergantung kepada anggaran evapotranspirasi tanaman. Allen et al. (1998) menerbitkan garis panduan pengiraan keperluan air tanaman yang, menurut ringkasannya, mengemas kini prosedur pengiraan evapotranspirasi rujukan dan evapotranspirasi tanaman daripada data meteorologi dan pekali tanaman berdasarkan kaedah FAO Penman-Monteith. Kaedah ini turut digunakan oleh kajian Malaysia melalui model CROPWAT 8.0 dan persamaan Penman-Monteith (Harun dan Hanafiah, 2018).

Mengapa jejak air penting? Menurut ringkasannya, Vörösmarty et al. (2010) menghasilkan sintesis sedunia yang menimbang keselamatan air manusia dan biodiversiti secara serentak, menggunakan rangka kerja ruangan yang mengukur pelbagai tekanan dan mengambil kira kesan di hilir. Penggunaan air untuk pertanian merupakan salah satu sumber tekanan terhadap sumber air (pengetahuan am).

Kajian utama menambah baik penyelidikan terdahulu dengan pendekatan resolusi tinggi, iaitu menganggar jejak air 126 tanaman pada grid 5 × 5 minit lengkok, menggunakan model imbangan air tanah harian. Jejak air kelabu dianggar berdasarkan pencemaran berkaitan baja nitrogen, dan rangka kerja penilaian mengikut garis panduan Water Footprint Network (Mekonnen dan Hoekstra, 2011).

Dapatan Utama

Buah berada di tengah-tengah. Purata global jejak air bagi setiap tan tanaman meningkat daripada tanaman gula (kira-kira 200 m³/tan), sayur (300 m³/tan), ubi (400 m³/tan), buah (1000 m³/tan), bijirin (1600 m³/tan), tanaman minyak (2400 m³/tan) hingga kekacang (4000 m³/tan). Namun, nilai berbeza mengikut tanaman dan kawasan pengeluaran (Mekonnen dan Hoekstra, 2011).

Kebanyakan air ialah air hujan. Jejak air global pengeluaran tanaman bagi 1996–2005 ialah 7404 bilion meter padu setahun, terdiri daripada 78% hijau, 12% biru dan 10% kelabu.

Data Malaysia. Bagi sembilan tanaman di Semenanjung Malaysia (limau mandarin, pisang, mangga, nanas, tembikai, timun, terung, kacang buncis dan salad), berdasarkan data iklim dan tanaman 2005–2013, jejak air hijau lebih tinggi daripada air biru. Jejak air biru berjulat 20.97 hingga 197.84 m³/tan, dan air hijau 129.8 hingga 1586.2 m³/tan. Pisang mempunyai jumlah jejak air tertinggi (1717.10 m³/tan), dan timun terendah (175.07 m³/tan). Kajian ini tidak merangkumi air kelabu (Harun dan Hanafiah, 2018).

Manggis Thailand. Kajian 55 kebun manggis di Daerah Khlung, Wilayah Chanthaburi, bagi tahun pengeluaran 2019, mendapati purata jejak air 774.60 m³/tan (hijau 519.04 m³/tan; biru 255.56 m³/tan). Peringkat 5, iaitu tempoh kematangan buah, mencatat jejak air tertinggi, bersamaan 41.16% daripada penggunaan air tahunan (Pleerux et al., 2022).

Pisang Ecuador. Jejak air penanaman dan pembungkusan pisang di Guayas ialah 351.4 m³/tan (45.0% hijau, 49.0% biru, 6.0% kelabu). Air kelabu terbahagi kepada 74.7% di ladang dan 25.3% di proses pembungkusan (Gavilánez Luna dan Rodriguez Jarama, 2025).

Pembaziran menggandakan jejak air. Bagi industri mangga Australia (purata pengeluaran tahunan 44 692 tan buah segar boleh pasar), kandungan air maya di pintu kebun ialah 2298 L/kg. Akibat pembaziran dalam pengedaran dan penggunaan, 1 kg mangga yang dimakan oleh isi rumah Australia mewakili 5218 L (Ridoutt et al., 2009).

Berapa liter sebiji? Anggaran ilustrasi, bukan dapatan kajian. Kajian-kajian di atas melaporkan jejak air per kg atau per tan sahaja, bukan per biji. Anggaran di bawah ialah ilustrasi penulis. Oleh sebab 1 m³ = 1000 L dan 1 tan = 1000 kg, maka 1 m³/tan = 1 L/kg. Berat buah ialah andaian (pengetahuan am) dan berbeza mengikut varieti:

• Pisang (andaian 120 g sebiji): 1717.10 L/kg × 0.12 kg ? 206 L (data Malaysia); 351.4 L/kg × 0.12 kg ? 42 L (data Ecuador).

• Manggis (andaian 80 g sebiji): 774.60 L/kg × 0.08 kg ? 62 L (data Thailand).

• Mangga (andaian 300 g sebiji): 2298 L/kg × 0.3 kg ? 689 L di pintu kebun (data Australia); 5218 L/kg × 0.3 kg ? 1565 L jika pembaziran diambil kira.

Perbincangan

Jawapan kepada tajuk ini ialah: sebiji buah boleh mewakili puluhan hingga ratusan liter air, malah melebihi seribu liter bagi sebiji mangga jika pembaziran diambil kira (anggaran ilustrasi), bergantung kepada jenis buah, lokasi dan kaedah pengiraan. Perbezaan besar antara pisang Malaysia (1717.10 m³/tan) dan pisang Ecuador (351.4 m³/tan) mungkin berpunca daripada perbezaan kaedah, data iklim dan hasil (kajian Ecuador turut merangkumi air kelabu dan pembungkusan), jadi angka ini tidak sepatutnya dibandingkan secara langsung.

Bagi Malaysia, dapatan bahawa air hijau mendominasi adalah berita baik: kebanyakan air datang daripada hujan, bukan pengairan. Harun dan Hanafiah (2018) juga menyatakan sumber air Semenanjung Malaysia masih mencukupi untuk keperluan semasa, tetapi penggunaan air tanaman akan meningkatkan persaingan dengan sektor lain. Dapatan Ridoutt et al. (2009) menunjukkan bahawa mengurangkan pembaziran buah mungkin memberi kesan yang sama besar atau lebih besar berbanding langkah kecekapan air di ladang.

Batasan penting: kajian Malaysia tidak mengira air kelabu, abstrak kajian utama terpotong, dan tiada kajian ditemui bagi durian atau rambutan.

Implikasi kepada Petani, Pengguna dan Agensi

1. Petani boleh memaksimumkan penggunaan air hujan dengan sungkupan dan pengurusan tanah (pengetahuan am), bagi mengurangkan keperluan air biru.

2. Pengairan perlu ditumpukan pada peringkat kritikal; bagi manggis, peringkat kematangan buah menggunakan 41.16% air tahunan.

3. Pengurusan baja yang cekap mengurangkan jejak air kelabu.

4. Pengguna boleh mengurangkan jejak air dengan tidak membazir buah.

5. Agensi wajar menaja kajian jejak air lengkap (hijau, biru dan kelabu) bagi buah tempatan.

Kesimpulan

Purata global jejak air buah ialah 1000 m³/tan, manakala pisang di Semenanjung Malaysia mencatat 1717.10 m³/tan, kebanyakannya air hijau. Anggaran ilustrasi penulis (bukan dapatan kajian) menunjukkan sebiji buah boleh mewakili puluhan hingga ratusan liter air, atau lebih jika pembaziran diambil kira. Pembaziran makanan boleh menggandakan jejak ini (contoh mangga Australia: 2298 kepada 5218 L/kg), maka mengurangkan pembaziran sama penting dengan pengairan cekap.

Rujukan

1. Mekonnen, M., & Hoekstra, A. Y. (2011). The green, blue and grey water footprint of crops and derived crop products. Hydrology and Earth System Sciences. https://doi.org/10.5194/HESS-15-1577-2011

2. Harun, S. N., & Hanafiah, M. M. (2018). Blue and green water use of cultivating selected crops in Malaysia [Kertas prosiding]. https://doi.org/10.1063/1.5027942

3. Pleerux, N., Aimkuy, N., & Nardkulpat, A. (2022). Water consumption assessment of mangosteen: A bottom-up approach. WSEAS Transactions on Environment and Development. https://doi.org/10.37394/232015.2022.18.119

4. Gavilánez Luna, F. C., & Rodriguez Jarama, F. R. (2025). Sustainable water use in banana export systems: A water footprint analysis of bananas in Guayas, Ecuador. Water. https://doi.org/10.3390/w17243475

5. Ridoutt, B. G., Juliano, P., Sanguansri, P., et al. (2009). Consumptive water use associated with food waste: Case study of fresh mango in Australia. Hydrology and Earth System Sciences Discussions. https://doi.org/10.5194/HESSD-6-5085-2009

6. Allen, R. G., Pereira, L. S., Raes, D., & Smith, M. (1998). Crop evapotranspiration: Guidelines for computing crop water requirements.

7. Vörösmarty, C. J., McIntyre, P. B., Gessner, M. O., et al. (2010). Global threats to human water security and river biodiversity. Nature. https://doi.org/10.1038/NATURE09440

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: jejak air, air hijau, air biru, air kelabu, pisang, manggis, mangga, pembaziran makanan