Belimbing (Averrhoa carambola) merupakan buah tropika yang sangat dikenali di rantau Asia Tenggara dan turut dimakan secara meluas di pelbagai negara lain. Buah ini boleh dimakan segar, dijadikan jus, salad, jeruk dan pelbagai produk berasaskan makanan. Selain peranannya sebagai buah makanan, belimbing juga lama digunakan dalam perubatan tradisional dan kini semakin mendapat perhatian dalam penyelidikan moden kerana kandungan antioksidan, serat, vitamin dan pelbagai sebatian fitokimia yang berpotensi memberi manfaat kesihatan. Namun begitu, kajian moden juga menunjukkan bahawa pengambilannya perlu diteliti dari sudut keselamatan, khususnya dalam kalangan individu tertentu.
Nilai Pemakanan Buah Belimbing
Dari sudut pemakanan, belimbing dianggap sebagai buah yang kaya dengan vitamin dan mineral. Kajian ulasan yang diberikan menyatakan bahawa belimbing merupakan sumber antioksidan semula jadi seperti vitamin C, ?-karotena dan asid galik. Selain itu, buah ini juga mengandungi magnesium, besi, zink, mangan, kalium dan fosforus. Kandungan seratnya yang tinggi serta kalorinya yang rendah menjadikan belimbing antara buah yang berpotensi menyokong corak pemakanan sihat, khususnya dalam konteks pengawalan metabolik. Perubahan tahap kematangan buah juga mempengaruhi komposisi nutrien dan keasidannya, menunjukkan bahawa nilai pemakanan belimbing tidak statik, tetapi berubah mengikut tahap kemasakan buah.
Kandungan Fitokimia dan Sebatian Bioaktif
Belimbing mengandungi pelbagai sebatian fitokimia yang berkait rapat dengan potensi bioaktiviti tumbuhan ini. Antara kumpulan sebatian yang dikenal pasti dalam daun, buah dan akar belimbing ialah saponin, flavonoid, alkaloid, tanin dan steroid jenis pirogalik. Di samping itu, kajian yang diringkaskan dalam artikel ulasan tersebut turut menyatakan kehadiran fenol, antosianin, antosianidin, chalcones, aurones, leukoantosianidin, katekin dan triterpenoid. Kehadiran pelbagai metabolit sekunder ini menjadikan belimbing sebagai tumbuhan yang signifikan dalam kajian farmakognosi dan pemakanan berfungsi.
Aktiviti Antioksidan dan Anti-radang
Salah satu potensi utama belimbing yang paling banyak dibincangkan dalam penyelidikan ialah aktiviti antioksidannya. Buah ini dilaporkan mempunyai keupayaan tinggi untuk memerangkap spesies oksigen reaktif dan radikal bebas. Aktiviti ini dikaitkan dengan kehadiran sebatian seperti asid askorbik, epikatekin, asid galik, flavonoid dan proantosianidin. Ulasan tersebut juga menyatakan bahawa dalam beberapa kajian in vitro, residu belimbing selepas pengekstrakan jus masih menyumbang kira-kira 70% daripada keseluruhan aktiviti antioksidan, menunjukkan bahawa sisa pemprosesannya juga mempunyai nilai bioaktif yang tinggi.
Dari segi bukti manusia, satu kajian yang diringkaskan dalam ulasan itu melaporkan bahawa pengambilan 100 gram jus belimbing segar dua kali sehari selama empat minggu dalam kalangan warga emas meningkatkan status antioksidan, meningkatkan kapasiti antioksidan keseluruhan dan mengurangkan penanda tekanan oksidatif. Dalam konteks anti-radang pula, kajian pada manusia yang sama turut menunjukkan penurunan penanda keradangan seperti TNF-?, IL-23 dan nitrik oksida selepas tempoh pengambilan tersebut. Walau bagaimanapun, bukti pada manusia masih terhad dan majoriti dapatan masih banyak bergantung pada kajian makmal dan haiwan.
Potensi Hipoglisemik dan Hipokolesterolemik
Belimbing juga menunjukkan potensi dalam menyokong pengawalan gula darah dan profil lipid. Kandungan serat yang tinggi dalam buah ini dikatakan dapat membantu mengawal homeostasis glukosa, antaranya melalui penghambatan aktiviti ?-amilase dan pelepasan glukosa yang lebih perlahan daripada kanji. Di samping itu, beberapa kajian haiwan dan in vitro yang diringkaskan dalam artikel tersebut melaporkan bahawa sebatian seperti DMDD daripada belimbing mempunyai potensi hipoglisemik dan mungkin membantu mengurangkan kerosakan berkaitan diabetes, termasuk nefropati diabetik.
Dalam aspek hipokolesterolemik, pengambilan belimbing dilaporkan meningkatkan penyingkiran kolesterol dan asid hempedu melalui najis. Beberapa kajian haiwan mendapati serat tidak larut daripada belimbing dapat mengurangkan trigliserida serum, kolesterol serum dan lipid hati. Satu kajian manusia yang dinyatakan dalam ulasan itu pula menunjukkan bahawa pengambilan jus belimbing segar dua kali sehari selama empat minggu menurunkan LDL-C dan meningkatkan HDL-C, walaupun tidak menunjukkan perubahan ketara pada trigliserida dan kolesterol keseluruhan. Dapatan ini menunjukkan bahawa belimbing berpotensi sebagai makanan berfungsi, tetapi pengesahan lanjut melalui kajian klinikal yang lebih kukuh masih diperlukan.
Potensi Kardiovaskular, Antimikrob dan Antitumor
Selain kesan metabolik, belimbing juga dilaporkan mempunyai potensi kardiovaskular. Artikel ulasan tersebut menerangkan bahawa apigenin, iaitu flavon C-glikosida yang terdapat dalam daun belimbing, berupaya merehatkan aorta tikus melalui penghambatan kemasukan kalsium ke dalam sel. Kesan ini dikaitkan dengan penurunan tekanan darah dalam model haiwan. Terdapat juga bukti awal bahawa ekstrak daun belimbing mempengaruhi aktiviti jantung melalui saluran kalsium jenis L, walaupun relevansinya terhadap manusia masih belum dapat dipastikan secara tuntas.
Dalam bidang antimikrob, dua sebatian daripada kulit batang belimbing dilaporkan menunjukkan penghambatan terhadap pertumbuhan Escherichia coli serta aktiviti ringan terhadap kulat. Dari sudut antitumor pula, beberapa kajian haiwan dan in vitro yang diringkaskan dalam artikel tersebut menunjukkan bahawa ekstrak belimbing berpotensi mengurangkan insiden tumor, beban tumor dan pertumbuhan sel kanser tertentu. Walau bagaimanapun, seperti kebanyakan kajian bioaktiviti tumbuhan lain, bukti ini masih berada pada peringkat awal dan belum cukup untuk menyokong aplikasi klinikal secara langsung.
Keselamatan Pengambilan dan Risiko Toksisiti
Walaupun belimbing mempunyai pelbagai manfaat yang berpotensi, isu keselamatan pengambilannya tidak boleh diabaikan. Ulasan yang diberikan menegaskan bahawa belimbing telah dikaitkan dengan kesan nefrotoksik dan neurotoksik, khususnya dalam kalangan individu yang mempunyai penyakit buah pinggang kronik. Faktor lain yang boleh meningkatkan risiko toksisiti termasuk gangguan saluran gastrousus, pankreatitis kronik, dehidrasi, pengambilan ketika perut kosong, jenis belimbing yang lebih masam, serta kandungan oksalat yang tinggi dalam buah atau jus yang diambil. Sebatian seperti caramboxin dan oksalat dikenal pasti sebagai komponen utama yang menyumbang kepada toksisiti tersebut.
Artikel itu juga menjelaskan bahawa dos tepat yang memisahkan manfaat dan toksisiti masih belum dapat dipastikan. Laporan kes menunjukkan jumlah pengambilan yang mencetuskan kesan toksik sangat berbeza antara individu, daripada kuantiti yang kecil hingga besar, dan ada kes melibatkan pengambilan ketika perut kosong. Oleh itu, walaupun belimbing berpotensi sebagai buah berfungsi, penggunaannya secara rutin untuk tujuan terapeutik tidak boleh disyorkan secara umum tanpa pertimbangan keselamatan dan bukti klinikal yang lebih kukuh.
Kesimpulan
Secara keseluruhannya, belimbing (Averrhoa carambola) merupakan buah tropika yang mempunyai nilai pemakanan yang baik dan potensi perubatan moden yang luas. Kandungan vitamin, mineral, serat dan pelbagai sebatian fitokimia menyokong potensi antioksidan, hipoglisemik, hipokolesterolemik, anti-radang, kardiovaskular, antimikrob dan antitumor yang telah dilaporkan dalam pelbagai kajian. Namun demikian, majoriti bukti ini masih berasal daripada kajian in vitro dan haiwan, manakala bukti pada manusia masih terhad. Dalam masa yang sama, risiko nefrotoksisiti dan neurotoksisiti menjadikan aspek keselamatan pengambilan belimbing sebagai isu yang sangat penting. Oleh itu, belimbing boleh dianggap sebagai buah yang berpotensi tinggi dalam bidang makanan berfungsi dan sains kesihatan, tetapi penggunaannya dalam konteks terapeutik memerlukan penelitian yang lebih berhati-hati dan berasaskan bukti klinikal.
Sumber Rujukan
Lakmal, K., Yasawardene, P., Jayarajah, U., & Seneviratne, S. L. (2021). Nutritional and medicinal properties of Star fruit (Averrhoa carambola): A review. Food Science & Nutrition, 9, 1810–1823.
Keyword: belimbing, Averrhoa carambola, khasiat belimbing, nilai pemakanan belimbing, potensi perubatan belimbing, antioksidan belimbing, antidiabetes belimbing, keselamatan pengambilan belimbing.
