Kebun Buah sebagai Penyerap Karbon

Pengenalan

Perbincangan tentang penyerapan karbon di Malaysia lazimnya tertumpu kepada hutan simpan dan ladang getah atau sawit. Namun, kebun buah seperti dusun durian, mangga, rambutan dan jambu batu juga terdiri daripada pokok saka yang hidup berpuluh tahun, menyimpan karbon dalam batang, akar, daun gugur dan tanah (pengetahuan am). Jika sumbangan ini dapat diukur, kebun buah boleh diiktiraf bukan sahaja sebagai sumber makanan dan pendapatan, tetapi juga sebagai sebahagian daripada usaha mitigasi perubahan iklim.

Kajian utama bertajuk “Carbon Sequestration in Mango Orchards in Seasonally Dry Tropical Savanna Climate under Different Management” (Rupa et al., 2022). Objektifnya ialah menilai potensi penyerapan karbon dusun mangga berumur 35 tahun di bawah amalan pengurusan berbeza, merangkumi biojisim atas tanah (AGB), biojisim bawah tanah (BGB), rumpai, sarap dan karbon organik tanah (SOC). Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak; ia hanya menyebut iklim savana tropika bermusim kering. Kajian ini disokong oleh kajian dusun jambu batu di Dhenkanal dan Rayagada (Mohapatra et al., 2025), kajian pokok mangga dan sitrus di bawah pengurusan berbeza (Wambede et al., 2022), kajian karbon tanah dusun di India (Naik et al., 2017) dan kajian lima spesies pokok buah di Rajasthan, India (Keerthika et al., 2026). Tiada kajian dari Malaysia ditemui dalam carian ini.

Sorotan Kajian Lepas

Pengukuran karbon tanah dalam kajian seperti ini bergantung kepada kaedah analisis piawai. Nelson dan Sommers (1996) menyediakan bab rujukan tentang kaedah penentuan jumlah karbon, karbon organik dan bahan organik tanah, yang menjadi asas pengukuran SOC dalam banyak kajian pertanian.

Bagi mengira stok karbon pada skala guna tanah, Penman et al. (2003) menyediakan panduan amalan baik bagi sektor guna tanah, perubahan guna tanah dan perhutanan (LULUCF). Panduan seperti ini membolehkan stok karbon dalam pelbagai takungan, iaitu biojisim, sarap dan tanah, dilaporkan secara konsisten.

Daripada sudut konsep, Mohapatra et al. (2025) menekankan bahawa pemahaman tentang perubahan aliran karbon akibat perubahan guna tanah penting untuk merangka strategi mitigasi. Keerthika et al. (2026) pula menyatakan bahawa potensi penyerapan karbon kebun buah masih kurang diterokai, walaupun biojisim saka menambah input sarap yang meningkatkan simpanan karbon tanah dan kesuburan tanah.

Dapatan Utama

Biojisim pokok mangga mengikut pengurusan. Pokok mangga di bawah amalan hortikultur pemuliharaan (CHP) mencatat AGB dan BGB tertinggi, iaitu 382.13 kg/pokok dan 115.25 kg/pokok. Nilai terendah dicatat di bawah penutup rumpai dengan pengurusan intensif (WCIM), iaitu 328.69 kg/pokok dan 99.13 kg/pokok, manakala penanaman bersih dengan pengurusan intensif (CCIM) berada di tengah-tengah, iaitu 342.51 kg/pokok dan 112.26 kg/pokok (Rupa et al., 2022).

Tanah ialah takungan karbon terbesar. Susunan takungan karbon ialah tanah, diikuti AGB, BGB, dan sarap ? rumpai. Karbon tanah adalah 2.54, 2.75 dan 2.37 kali lebih tinggi daripada karbon pokok masing-masing bagi CCIM, WCIM dan CHP. Berbanding ladang sayur dengan penanaman bersih (CCVF), CHP dan WCIM meningkatkan penyerapan karbon tanah sebanyak 15.2 t/ha dan 12.9 t/ha dalam 1 m teratas tanah.

Jumlah karbon dusun. Jumlah karbon tertinggi ialah 107.63 t/ha (CHP), diikuti WCIM (100.05 t/ha) dan CCIM (97.31 t/ha). Purata bagi ketiga-tiga sistem ialah 101.7 t/ha, iaitu 1.68 kali lebih tinggi berbanding sistem sayur.

Jambu batu: karbon meningkat dengan umur. Penyerapan karbon meningkat dengan umur dusun jambu batu, dengan purata stok karbon 106.84 t C/ha di Dhenkanal dan 114.35 t C/ha di Rayagada. Karbon atas tanah menyumbang 21.22% dan 22.38% daripada jumlah karbon sehektar pada jarak tanaman disyorkan 6 × 6 m (Mohapatra et al., 2025).

Mangga berbanding sitrus. Wambede et al. (2022) mendapati biojisim dan stok karbon lebih tinggi pada pokok mangga berbanding sitrus (74.57 ± 14.95 berbanding 13.52 ± 1.25 t/ha), dan amalan pengurusan memberi perbezaan stok karbon yang signifikan (p < 0.05). Susunan amalan pengurusan dalam abstrak menggunakan tanda “<” walaupun dinyatakan “tertinggi ke terendah”, maka susunan itu tidak dihuraikan di sini.

Karbon tanah dusun muda. Dalam dusun berumur 6 tahun, dusun mangga, jambu batu dan laici meningkatkan jumlah karbon organik tanah berbanding kawalan, dengan peningkatan terbesar pada mangga, diikuti jambu batu dan laici. Pengumpulan semua pecahan karbon lebih tinggi di lapisan permukaan tanah, dusun mangga mencatat kadar pembinaan karbon tertinggi, dan karbon biojisim mikrob maksimum dicatat di dusun jambu batu (Naik et al., 2017). Nilai peratusan dalam abstrak kelihatan kehilangan titik perpuluhan, jadi angka tepat tidak dipetik.

Pokok buah kawasan separa gersang. Di Rajasthan, Cordia myxa (29.28 ± 14.18) dan Aegle marmelos (27.04 ± 9.60) mencatat jumlah stok karbon (kg/pokok) yang setara. Ketinggian pokok berkorelasi positif dengan AGB dan stok karbon (0.98), dan SOC tertinggi pada C. myxa (8.45 Mg/ha) tanpa mengira kedalaman (Keerthika et al., 2026).

Perbincangan

Bukti yang ada menunjukkan kebun buah boleh berfungsi sebagai penyerap karbon yang bermakna. Dusun mangga (Rupa et al., 2022) dan dusun jambu batu (Mohapatra et al., 2025) menyimpan lebih kurang 97 hingga 114 t karbon sehektar, dan dusun mangga Rupa et al. (2022) menyimpan 1.68 kali lebih banyak karbon berbanding sistem sayur. Dapatan paling penting bagi pengusaha ialah sebahagian besar karbon tersimpan di dalam tanah, bukan pada pokok; maka amalan pengurusan tanah menentukan sumbangan sesebuah kebun.

Perbandingan antara kajian perlu dibuat dengan berhati-hati. Rupa et al. (2022) mengukur takungan hingga 1 m kedalaman tanah, Wambede et al. (2022) menggunakan persamaan alometri berdasarkan ketinggian dan diameter pokok, manakala Keerthika et al. (2026) melaporkan karbon per pokok. Unit dan skop yang berbeza menyebabkan angka tidak boleh dibandingkan secara langsung.

Batasan utama ialah ketiadaan data Malaysia. Iklim tropika lembap Malaysia, dengan suhu dan hujan tinggi, mungkin mempercepat penguraian bahan organik tanah berbanding kawasan kering (pengetahuan am). Pokok buah tempatan seperti durian yang besar dan berumur panjang berpotensi menyimpan karbon yang tinggi, tetapi angka sebenar memerlukan kajian tempatan.

Implikasi kepada Pengusaha dan Agensi

1. Amalkan pengurusan pemuliharaan (contohnya sungkupan dan pengekalan sarap; pengetahuan am), kerana CHP mencatat jumlah karbon tertinggi dalam dusun mangga.

2. Elakkan penanaman bersih yang berlebihan; tanah ialah takungan karbon terbesar dan perlu dilindungi.

3. Kekalkan pokok buah matang selagi produktif, kerana stok karbon jambu batu meningkat dengan umur dusun.

4. Agensi boleh membangunkan persamaan alometri bagi pokok buah tempatan seperti durian, mangga dan rambutan.

5. Ukur karbon tanah secara berkala menggunakan kaedah piawai bagi membina data asas Malaysia.

Kesimpulan

Kebun buah, terutamanya dusun mangga dan jambu batu, menyimpan karbon dalam jumlah yang besar, dengan tanah sebagai takungan utama. Amalan pengurusan pemuliharaan meningkatkan jumlah karbon, dan stok karbon meningkat dengan umur dusun. Malaysia memerlukan kajian tempatan bagi mengesahkan potensi ini untuk buah tropika.

Rujukan

1. Rupa, T. R., Ganeshamurthy, A. N., Ravindra, V., et al. (2022). Carbon sequestration in mango orchards in seasonally dry tropical savanna climate under different management. Communications in Soil Science and Plant Analysis. https://doi.org/10.1080/00103624.2022.2028820

2. Mohapatra, S., Acharya, G. C., Subash, S., et al. (2025). Changes in carbon sequestration with age of trees in guava orchards at different locations in a tropical climate on Alfisols. Plant Science Today. https://doi.org/10.14719/pst.4456

3. Wambede, M. N., Akello, G., Mulabbi, A., et al. (2022). Carbon sequestration of fruit trees under contrasting management regimes. Indonesian Journal of Geography. https://doi.org/10.22146/ijg.70203

4. Naik, S. K., Maurya, S., & Bhatt, B. P. (2017). Soil organic carbon stocks and fractions in different orchards of eastern plateau and hill region of India. Agroforestry Systems. https://doi.org/10.1007/S10457-016-9957-4

5. Keerthika, A., Kamla, K. C., Shukla, A. K., et al. (2026). Biomass and carbon stock estimation in different perennial fruit trees of the semi-arid region, Rajasthan, India. Plant Science Today. https://doi.org/10.14719/pst.10069

6. Nelson, D. W., & Sommers, L. E. (1996). Total carbon, organic carbon, and organic matter. https://doi.org/10.2136/SSSABOOKSER5.3.C34

7. Penman, J., Gytarsky, M., Hiraishi, T., et al. (2003). Good practice guidance for land use, land-use change and forestry.

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: penyerapan karbon, kebun buah, dusun mangga, jambu batu, karbon organik tanah, biojisim, pengurusan pemuliharaan, perubahan iklim