Pengenalan
Ceri kampung atau kerukup siam (Muntingia calabura) ialah pokok yang mudah dijumpai di tepi rumah, longkang dan kawasan lapang di Malaysia. Pokok ini berasal dari Amerika tropika, tumbuh dengan cepat, memberi teduhan dan menghasilkan buah merah kecil yang manis yang digemari kanak-kanak dan burung (pengetahuan am). Daunnya pula semakin popular dijadikan minuman herba (pengetahuan am). Persoalannya, apakah yang dikatakan kajian tentang khasiat daun dan buahnya?
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Antinociceptive, anti-inflammatory and antipyretic effects of Muntingia calabura aqueous extract in animal models” (Zakaria et al., 2007). Negara tempat kajian dijalankan tidak dinyatakan dalam abstrak. Objektifnya ialah menilai potensi ekstrak akueus daun M. calabura sebagai agen antinosiseptif (melegakan sakit), anti-radang dan antipiretik (menurunkan demam) menggunakan model tikus. Dapatan dilengkapi kajian daun oleh Zakaria et al. (2011) dan kajian buah dari Mexico (Herrera-Pool et al., 2025), Indonesia (Hendrawan Hm et al., 2024) dan Taiwan (Lin et al., 2017).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian utama menggunakan beberapa model haiwan piawai. Winter et al. (1962) memperkenalkan ujian edema kaki tikus yang diaruh karagenan sebagai ujian ubat anti-radang. Mereka mendapati nisbah potensi aspirin, fenilbutazon dan hidrokortison dalam ujian ini agak hampir dengan nisbah dos harian ubat-ubat tersebut dalam rawatan penyakit reumatik.
Bagi kesakitan, Hunskaar dan Hole (1987) menunjukkan bahawa ujian formalin pada mencit mempunyai dua fasa. Fasa awal dicadangkan berpunca daripada kesan langsung pada nosiseptor, dan prostaglandin tidak memainkan peranan penting dalam fasa ini. Fasa lewat pula merupakan tindak balas keradangan dengan kesakitan yang boleh dihalang oleh ubat anti-radang. Tjølsen et al. (1992) kemudiannya menilai kaedah ini, menghuraikan ciri rangsangan dan cara perubahan tingkah laku nosiseptif diukur dan ditafsir. Mereka turut menekankan bahawa suhu tisu periferi dan faktor lain yang mempengaruhi keradangan boleh menjejaskan keputusan.
Katzung (1982) pula ialah buku rujukan Basic and Clinical Pharmacology yang turut dirujuk oleh kajian utama. Gabungan rujukan ini menunjukkan bahawa kajian utama dibina atas kaedah haiwan yang mantap, namun keputusannya kekal sebagai bukti praklinikal.
Dapatan Utama
Kesan pada semua kepekatan. Zakaria et al. (2007) menyediakan ekstrak dengan merendam serbuk daun kering dalam air suling semalaman, menjadikan supernatan sebagai larutan stok 100% dan mencairkannya kepada 10% dan 50%. Secara keseluruhan, ketiga-tiga kepekatan dilaporkan menunjukkan aktiviti antinosiseptif, anti-radang dan antipiretik yang signifikan dalam ujian formalin, edema kaki aruhan karagenan dan demam aruhan yis, dengan beberapa pengecualian seperti di bawah.
Tidak bergantung kepada kepekatan. Aktiviti tidak meningkat seiring kepekatan. Kepekatan 50% dan 100% masing-masing menghasilkan aktiviti antinosiseptif dan antipiretik yang tidak signifikan. Walaupun kepekatan 100% memberi aktiviti anti-radang yang signifikan (P<0.05), kesannya lebih rendah berbanding kepekatan 10% dan 50%. Penulis menyimpulkan bahawa dapatan ini menyokong dakwaan perubatan tradisional Peru.
Ekstrak daun dan sel kanser. Zakaria et al. (2011) mendapati ekstrak akueus dan metanol daun menghalang pembiakan sel kanser MCF-7, HeLa, HT-29, HL-60 dan K-562, manakala ekstrak kloroform hanya menghalang MCF-7, HeLa, HL-60 dan K-562. Semua ekstrak gagal menghalang sel MDA-MB-231 dan tidak menghalang sel normal 3T3. Jumlah fenolik ekstrak akueus, metanol dan kloroform ialah 2970.4 ± 6.6, 1279.9 ± 6.1 dan 2978.1 ± 4.3 mg/100 g asid galik.
Buah setanding beri. Herrera-Pool et al. (2025) mendapati buah dari Semenanjung Yucatán mengandungi fenolik bebas yang tinggi (1,001.55 mg GAE 100 g-1 berat segar), setanding beberapa jenis beri, dan fenolik terkonjugat yang lebih rendah (29.68-86.48 mg GAE 100 g-1 berat segar). Ekstrak fenolik bebas menunjukkan kesan antimikrob terhadap Staphylococcus aureus (MIC = 53.64 µg GAE mL-1) dan Salmonella Typhimurium (MIC = 214.54 µg GAE mL-1).
Buah muda berbanding masak. Hendrawan Hm et al. (2024) mendapati buah masak dari Indonesia mempunyai aktiviti antioksidan paling kuat (IC50 DPPH 28.38 ± 0.84 µg/ml; ABTS 29.92 ± 3.05 µg/ml), manakala buah muda mempunyai jumlah fenolik (56.85 ± 1.08 mg/g GAE) dan flavonoid (8.45 ± 0.65 mg QE) tertinggi. Buah masak juga sumber gula larut (12.34 ± 0.76%) dan vitamin C (21.88 ± 2.73 mg/g).
Sebatian aktif buah. Lin et al. (2017) dari Taiwan mengasingkan asid galik dan ester diisooktil asid 1,2-benzenadikarboksilik sebagai dua sebatian utama, dengan kandungan 3.76 dan 4.62 mg g-1 dalam buah. Menurut penulis, kajian ini ialah laporan pertama yang menjelaskan sebatian antioksidan berkesan dalam buah ceri kampung.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Kepekatan ekstrak daun diuji | 10%, 50%, 100% | Zakaria et al. (2007) |
| Fenolik ekstrak daun (akueus; metanol; kloroform) | 2970.4; 1279.9; 2978.1 mg/100 g | Zakaria et al. (2011) |
| Fenolik bebas buah | 1,001.55 mg GAE 100 g-1 berat segar | Herrera-Pool et al. (2025) |
| Vitamin C buah masak | 21.88 ± 2.73 mg/g | Hendrawan Hm et al. (2024) |
| Asid galik dalam buah | 3.76 mg g-1 | Lin et al. (2017) |
Perbincangan
Bukti bagi daun ceri kampung yang ditemui kesemuanya daripada model tikus atau ujian makmal. Dapatan Zakaria et al. (2007) bahawa kesan tidak meningkat dengan kepekatan, malah kepekatan 100% kurang berkesan, menunjukkan bahawa “lebih pekat” tidak semestinya lebih baik. Ini penting kerana amalan membancuh air daun di rumah tidak mempunyai dos piawai. Carian ini tidak menemui sebarang ujian klinikal pada manusia, jadi daun ceri kampung tidak boleh dianggap ubat untuk sakit, radang, demam atau kanser.
Bagi buah, tiga kajian dari Mexico, Indonesia dan Taiwan secara konsisten menunjukkan kandungan fenolik dan aktiviti antioksidan yang baik, dan Lin et al. (2017) mengenal pasti asid galik sebagai salah satu sebatian utama. Dapatan Hendrawan Hm et al. (2024) juga menunjukkan bahawa buah masak ialah sumber gula larut dan vitamin C yang baik, manakala buah muda lebih tinggi fenolik. Namun, unit dan kaedah berbeza antara kajian, jadi angka tidak boleh dibandingkan secara langsung, dan tiada kajian buah dari Malaysia ditemui.
Aspek “pokok teduh” dalam tajuk tidak dapat disokong oleh kajian kerana carian ini tidak menemui kajian agronomi atau fungsi teduhan pokok ini. Pengetahuan am menunjukkan pokok ini tumbuh cepat dan tahan pelbagai keadaan, tetapi pengurusannya di kawasan rumah, seperti pemangkasan dan kawalan anak pokok yang tumbuh daripada biji yang disebarkan burung, masih bergantung kepada pengalaman pekebun (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengguna dan Pekebun
1. Nikmati buah ceri kampung yang masak sebagai buah segar yang mengandungi fenolik dan vitamin C.
2. Jangan menggunakan air daun sebagai pengganti ubat; rujuk doktor terutamanya bagi pesakit kronik atau yang mengambil ubat.
3. Ingat bahawa kepekatan lebih tinggi tidak semestinya lebih berkesan, berdasarkan kajian haiwan.
4. Pangkas pokok secara berkala supaya kekal sesuai sebagai pokok teduh di kawasan rumah (pengetahuan am).
5. Penyelidik tempatan boleh mengkaji komposisi buah ceri kampung Malaysia dan keselamatan minuman daunnya.
Kesimpulan
Ekstrak daun ceri kampung menunjukkan kesan antinosiseptif, anti-radang dan antipiretik dalam tikus serta aktiviti antiproliferatif dan antioksidan dalam ujian makmal, tetapi belum diuji pada manusia. Buahnya kaya fenolik, dengan asid galik antara sebatian utamanya, dan buah masak membekalkan gula dan vitamin C. Fungsi pokok ini sebagai pokok teduh belum dikaji secara saintifik dalam carian ini.
Rujukan
1. Zakaria, Z. A., Mohd Nor Hazalin, N. A., Mohd Zaid, S. N. H., et al. (2007). Antinociceptive, anti-inflammatory and antipyretic effects of Muntingia calabura aqueous extract in animal models. Journal of Natural Medicines. https://doi.org/10.1007/S11418-007-0167-2
2. Zakaria, Z. A., Mohamed, A. M., Mohd. Jamil, N. S., et al. (2011). In vitro antiproliferative and antioxidant activities of the extracts of Muntingia calabura leaves. The American Journal of Chinese Medicine. https://doi.org/10.1142/S0192415X11008749
3. Herrera-Pool, E., Padilla de la Rosa, J. D., Ayora-Talavera, T., et al. (2025). Comprehensive nutritional analysis and bioactive potential of Muntingia calabura fruits. Journal of Food Science. https://doi.org/10.1111/1750-3841.70765
4. Hendrawan Hm, Nur Khairi, Alfat Fadri, et al. (2024). The effect of maturity on phytochemical constituent, antioxidant activity, and nutrient composition of Muntingia calabura fruits cultivated in Indonesia. Ankara Üniversitesi Eczac?l?k Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.33483/jfpau.1452000
5. Lin, J. T., Chen, Y.-C., Chang, Y. Z., et al. (2017). Effective compounds in the fruit of Muntingia calabura Linn. cultivated in Taiwan evaluated with scavenging free radicals and suppressing LDL oxidation. Food & Function. https://doi.org/10.1039/C7FO00059F
6. Winter, C. A., Risley, E. A., & Nuss, G. W. (1962). Carrageenin-induced edema in hind paw of the rat as an assay for antiinflammatory drugs. Experimental Biology and Medicine. https://doi.org/10.3181/00379727-111-27849
7. Hunskaar, S., & Hole, K. (1987). The formalin test in mice: Dissociation between inflammatory and non-inflammatory pain. Pain. https://doi.org/10.1016/0304-3959(87)90088-1
8. Tjølsen, A., Berge, O.-G., Hunskaar, S., Rosland, J. H., & Hole, K. (1992). The formalin test: An evaluation of the method. Pain. https://doi.org/10.1016/0304-3959(92)90003-T
9. Katzung, B. G. (1982). Basic and clinical pharmacology. Buku.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: ceri kampung, Muntingia calabura, ekstrak daun, anti-radang, antipiretik, fenolik, asid galik, pokok teduh
