Pengenalan
Kuini (Mangifera odorata Griff.) dan bacang (Mangifera foetida Lour.) ialah kerabat mangga yang tumbuh di dusun kampung Malaysia dan Indonesia. Kuini terkenal dengan aroma kuat dan isi oren yang manis, manakala bacang lebih berbau tajam dan bergetah (pengetahuan am). Sejak lama, ahli botani mencadangkan bahawa kuini ialah hibrid antara mangga (M. indica L.) dan bacang berdasarkan ciri morfologinya yang berada di pertengahan antara kedua-dua spesies.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk *“Hybrid status of kuwini, Mangifera odorata Griff. (Anacardiaceae) verified by amplified fragment length polymorphism” (Teo et al., 2002) yang dijalankan di Malaysia dan Singapura. Objektifnya ialah mengesahkan status hibrid kuini menggunakan penanda AFLP. Dapatan dilengkapi oleh kajian di Malaysia (Yamanaka et al., 2006), Indonesia (Ningrum & Fitmawati, 2018) dan Amerika Syarikat* (Warschefsky, 2023).
Sorotan Kajian Lepas
Kajian Teo et al. (2002) menggunakan teknik AFLP yang diperkenalkan oleh Vos et al. (1995) dalam kertas yang dipetik lebih 13,000 kali. AFLP ialah teknik cap jari DNA yang berkuasa untuk DNA dari sebarang asal atau kerumitan, membolehkan penggandaan serentak sejumlah besar serpihan sekatan. Kelebihannya ialah tidak memerlukan maklumat jujukan terdahulu, menjadikannya sesuai untuk spesies seperti kuini yang kurang dikaji.
Dari aspek taksonomi, monograf The Mangoes: Their Botany, Nomenclature, Horticulture and Utilization oleh Kostermans dan Bompard (1993) merupakan rujukan utama genus Mangifera, termasuk perihalan kuini dan bacang serta cadangan awal tentang asal-usul hibrid kuini. Soltis dan Soltis (1995) mengulas kemajuan sistematik molekul tumbuhan, khususnya analisis variasi genom kloroplas dan nuklear yang telah memperbaiki pemahaman filogeni tumbuhan.
Kajian AFLP pada tumbuhan Malaysia lain menyediakan model pendekatan. Wong et al. (2001) menggunakan AFLP untuk mengkaji kepelbagaian genetik pisang liar Musa acuminata di Malaysia, yang sangat berubah-ubah dan mempunyai beberapa masalah tatanama yang belum diselesaikan. Zhang et al. (1997) pula memberi amaran tentang pengasingan jujukan DNA kulat secara tidak sengaja daripada sampel buluh, mengingatkan perlunya berhati-hati dalam kajian molekul tumbuhan tropika.
Dapatan Utama
Profil AFLP unik bagi mangga dan bacang. Teo et al. (2002) mendapati M. indica dan M. foetida masing-masing menghasilkan profil AFLP yang unik.
Kuini tiada jalur unik. M. odorata tidak menghasilkan sebarang jalur unik. Semua sampel kuini mewarisi secara tambahan jalur khusus kepada mangga dan bacang, yang sangat mencadangkan asal-usul hibrid.
Tiga kelompok utama. Fenogram menghasilkan tiga kelompok utama, di mana semua sampel mangga, bacang dan kuini terpisah dengan jelas.
Kuini lebih dekat kepada bacang. M. odorata lebih dekat kepada M. foetida berbanding M. indica, menunjukkan bahawa kacukan balik (backcrossing) dengan bacang mungkin telah berlaku. Analisis AFLP mengesahkan status hibrid kuini.
Sokongan kajian lain. Yamanaka et al. (2006) mengkaji hubungan genetik empat spesies Mangifera menggunakan AFLP. Ningrum dan Fitmawati (2018) di Riau mendapati dendrogram ITS menunjukkan klad subgenus Limus (bacang dan kuini) dan subgenus Mangifera (mangga dan M. laurina), menyokong status hibrid kuini. Warschefsky (2023), menurut ringkasan SciSpace, menunjukkan kuini mempunyai kepelbagaian genetik yang rendah.
| Spesies | Ciri profil AFLP | Sumber |
|---|---|---|
| M. indica (mangga) | Profil unik | Teo et al. (2002) |
| M. foetida (bacang) | Profil unik | Teo et al. (2002) |
| M. odorata (kuini) | Tiada jalur unik; warisi jalur kedua-dua induk | Teo et al. (2002) |
| Kedudukan kuini | Lebih dekat kepada bacang (kacukan balik) | Teo et al. (2002) |
Perbincangan
Corak pewarisan tambahan, iaitu kuini membawa jalur daripada kedua-dua mangga dan bacang tanpa jalur unik sendiri, merupakan bukti klasik asal-usul hibrid. Dapatan bahawa kuini lebih dekat kepada bacang menunjukkan sejarah kacukan balik, mungkin kerana bacang lebih banyak tumbuh di persekitaran yang sama di dusun kampung tradisional.
Status hibrid kuini menjelaskan mengapa ciri buahnya berada di antara mangga dan bacang, iaitu lebih manis daripada bacang tetapi beraroma lebih kuat daripada mangga. Kepelbagaian genetik yang rendah, seperti dilaporkan oleh Warschefsky (2023), mencadangkan bahawa kebanyakan pokok kuini mungkin berasal daripada beberapa peristiwa penghibridan sahaja, dan diperbanyakkan oleh manusia.
Kepelbagaian genetik yang rendah bermakna kuini mungkin mudah terjejas oleh penyakit atau perubahan persekitaran, maka pemuliharaan pokok-pokok kuini dan bacang yang berbeza di dusun kampung sangat penting. Bacang dan spesies Mangifera liar juga merupakan sumber gen ketahanan untuk program pembiakbakaan mangga (pengetahuan am).
Dapatan Teo et al. (2002) disokong oleh kajian kemudian yang menggunakan pendekatan berbeza. Yamanaka et al. (2006) menggunakan analisis AFLP untuk meneliti hubungan genetik dan kepelbagaian empat spesies Mangifera, dan memperkukuh gambaran bahawa spesies dalam genus ini mempunyai hubungan yang rapat serta berpotensi berkacuk antara satu sama lain. Ningrum dan Fitmawati (2018) di Indonesia pula menggunakan jujukan ITS, iaitu penanda DNA nuklear, untuk analisis filogenetik bacang dan saudara-maranya. Penggunaan pelbagai jenis penanda, sama ada AFLP, ITS atau kajian genomik oleh Warschefsky (2023), memberi bukti berbilang sumber yang menjadikan kesimpulan tentang status hibrid kuini lebih meyakinkan.
Bagi agensi pertanian di Malaysia, pemahaman ini berguna dalam merancang koleksi germplasma Mangifera tempatan (pengetahuan am). Pengumpulan bahan daripada pelbagai negeri dan dusun lama, disertai pencirian molekul, boleh membantu mengenal pasti aksesi kuini dan bacang yang unik untuk dipulihara serta digunakan dalam pembiakbakaan.
Implikasi kepada Pengusaha dan Agensi
1. Pulihara pokok kuini dan bacang di dusun lama sebagai sumber genetik.
2. Pilih klon kuini unggul dan biakkan secara vegetatif untuk mengekalkan ciri.
3. Pertimbangkan bacang sebagai induk pembiakbakaan untuk ciri ketahanan.
4. Gunakan penanda molekul untuk mengesahkan identiti bahan tanaman.
Kesimpulan
Analisis AFLP mengesahkan bahawa kuini ialah hibrid semula jadi antara mangga dan bacang: kuini tidak mempunyai jalur unik, mewarisi jalur kedua-dua induk dan lebih dekat kepada bacang akibat kacukan balik. Kepelbagaian genetiknya yang rendah menekankan keperluan pemuliharaan sumber genetik Mangifera tempatan.
Rujukan
1. Teo, L. L., Kiew, R., Set, O., et al. (2002). Hybrid status of kuwini, Mangifera odorata Griff. (Anacardiaceae) verified by amplified fragment length polymorphism. Molecular Ecology, 11(8). https://doi.org/10.1046/j.1365-294X.2002.01550.x
2. Yamanaka, N., Hasran, M., Xu, D. H., et al. (2006). Genetic relationship and diversity of four Mangifera species revealed through AFLP analysis. Genetic Resources and Crop Evolution, 53. https://doi.org/10.1007/s10722-004-6695-7
3. Ningrum, M. R., & Fitmawati, F. (2018). Phylogenetic analysis of macang (Mangifera foetida Lour.) and its relative based on ITS sequences. Indonesia.
4. Warschefsky, E. (2023). The genetic composition of hybrid Mangifera. bioRxiv. https://doi.org/10.1101/2023.03.27.533847
5. Vos, P., Hogers, R., Bleeker, M., et al. (1995). AFLP: A new technique for DNA fingerprinting. Nucleic Acids Research, 23(21). https://doi.org/10.1093/nar/23.21.4407
6. Kostermans, A. J. G. H., & Bompard, J. M. (1993). The Mangoes: Their Botany, Nomenclature, Horticulture and Utilization. Academic Press.
7. Soltis, P. S., & Soltis, D. E. (1995). Plant molecular systematics. Dalam Molecular Systematics of Plants. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4615-1847-1_4
8. Wong, C., Kiew, R., Loh, J. P., et al. (2001). Genetic diversity of the wild banana Musa acuminata Colla in Malaysia as evidenced by AFLP. Annals of Botany, 88(6). https://doi.org/10.1006/anbo.2001.1542
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kuini, bacang, Mangifera odorata, Mangifera foetida, hibrid, AFLP, kacukan balik, kepelbagaian genetik
