Kunyit (Curcuma longa L.): Penanaman, Bahan Tanaman, Penyakit dan Kandungan Kurkumin

Pengenalan

Kunyit (Curcuma longa L.) ialah tanaman rempah dan ubat berizom daripada famili Zingiberaceae yang penting dari segi ekonomi (Narendhiran et al., 2026). Kunyit berasal dari India dan Asia Tenggara dan telah digunakan sejak zaman purba sebagai rempah dan pewarna (Chitra, 2019). Rizom segar dan keringnya dihargai kerana kandungan kurkuminoid, minyak pati, warna semula jadi, kegunaan masakan, serta aplikasi nutraseutikal dan farmaseutikal yang semakin meluas. Di Malaysia, kunyit ialah bahan asas dalam masakan Melayu, dan daunnya juga digunakan dalam hidangan seperti rendang dan ikan bakar.

Ulasan ini bertajuk “Kunyit (Curcuma longa L.): Ulasan Penyelidikan tentang Penanaman, Bahan Tanaman, Penyakit dan Kandungan Kurkumin”. Objektifnya ialah mensintesis dapatan penyelidikan tentang agronomi, varieti, pembiakan rizom dan kultur tisu, pembajaan dan hidroponik, penyakit utama, pengawetan dan pemprosesan lepas tuai, serta kandungan kurkumin dan manfaat kesihatan kunyit. Kebanyakan kajian yang diulas dijalankan di India, dengan tambahan dari Ethiopia.

Sumber dikenal pasti melalui fungsi Literature Review di SciSpace (mod High Quality) pada November 2026. Daripada 100 kertas berkaitan, sepuluh kertas teratas (lapan selepas salinan berulang dibuang) dijadikan asas ulasan ini.

Faktor yang Menentukan Hasil dan Kualiti

Dapatan utama: produktiviti dan kualiti kunyit ditentukan oleh interaksi antara genotip, bahan tanaman, iklim, tanah, nutrisi, air, rumpai, perosak, penyakit dan pengendalian lepas tuai.

Narendhiran et al. (2026) menekankan bahawa hasil dan kualiti kunyit bergantung kepada gabungan banyak faktor, termasuk genotip, bahan tanaman, iklim, tanah, geometri tanaman, nutrisi, ketersediaan air, persaingan rumpai, perosak, penyakit dan pengendalian lepas tuai. Ulasan ini memberi penekanan khusus kepada:

bahan tanaman yang bebas penyakit
nutrisi yang seimbang
pengairan dan saliran yang cekap
pengurusan bahan organik
input biologi
pengeluaran yang berorientasikan kualiti

Pendekatan baharu yang dibincangkan termasuk pembiakan pantas, pengairan tepat, fertigasi, biostimulan, inokulan mikrob, pemantauan tanaman secara digital dan penggunaan jentera (Narendhiran et al., 2026).

Keperluan Tanah dan Iklim

Dapatan utama: kunyit tumbuh subur di tanah lom bersaliran baik dengan pH 5.0 hingga 7.5 dan iklim panas yang lembap.

Kunyit memerlukan tanah lom yang bersaliran baik dengan pH antara 5.0 hingga 7.5, serta iklim yang panas dan lembap untuk pertumbuhan optimum (Dolase & Chaudhari, 2024). Pembiakan dibuat terutamanya melalui rizom yang sihat, yang ditanam pada kedalaman dan jarak tertentu untuk memaksimumkan hasil.

Julat pH 5.0 hingga 7.5 ini menjadikan kunyit agak sesuai untuk kebanyakan tanah di Malaysia yang bersifat sedikit berasid, walaupun tanah yang terlalu berasid mungkin memerlukan pengapuran.

Di Ethiopia, kunyit dan halia mempunyai kesesuaian yang luas dan tumbuh dalam ekologi yang serupa. Apabila tanaman halia musnah akibat penyakit layu, kunyit menjadi alternatif terbaik dan permintaannya meningkat (Hailemichael & Zakir, 2021). Kunyit juga digunakan untuk mempelbagaikan tanaman di ladang kopi.

Varieti

Dapatan utama: varieti unggul seperti CIM-Pitambar boleh menghasilkan 60–65 tan rizom sehektar dengan kandungan kurkuminoid 12.5%.

Usaha penyelidikan dan pembangunan selama lapan tahun di CSIR-CIMAP, India telah mengenal pasti klon unggul yang boleh menghasilkan lebih 50 tan rizom sehektar dengan kandungan kurkuminoid melebihi 10% (Gupta et al., 2017). Satu klon yang dinamakan CIM-Pitambar boleh menghasilkan:

Ciri	CIM-Pitambar
Hasil rizom	60–65 tan/ha
Kandungan kurkuminoid	12.5%
Tempoh matang	180–190 hari
Ketahanan	Toleran terhadap penyakit bintik daun (leaf blotch)
Kelebihan berbanding varieti biasa	Lebih 54% rizom dan 92% lebih kurkuminoid; kira-kira 165% lebih kurkuminoid sehektar

Sumber: Gupta et al. (2017).

Varieti ini dibangunkan melalui pemilihan pokok tunggal atau klon daripada 130 aksesi germplasma yang dikumpul dari pelbagai kawasan di India.

Ramanjineyulu et al. (2025) menilai lebih 20 varieti komersial dan melaporkan bahawa varieti elit seperti Lakadong mencapai 7–9% kurkumin, manakala Rajendra Sonia mencapai 8.44%. Petunjuk geografi seperti kunyit Erode dan Madras juga diiktiraf di India. Di Ethiopia, dua varieti telah dilepaskan, iaitu Dame dan Tepi-1, bersama pakej pengeluaran (Hailemichael & Zakir, 2021).

Bahan Tanaman: Rizom Konvensional dan Kultur Tisu

Dapatan utama: pokok kultur tisu menghasilkan 40.83 tan/ha berbanding 30.14 tan/ha bagi rizom konvensional, dengan kejadian reput rizom yang jauh lebih rendah.

Kunyit lazimnya dibiakkan melalui rizom. Namun, bekalan bahan tanaman yang bebas penyakit dan berkualiti sering terhad semasa musim tanaman (Chitra, 2019). Kadar pembiakan yang perlahan, kerentanan tinggi terhadap reput rizom dan bintik daun, serta bekalan genotip elit yang terhad menjadi sebab utama penggunaan kultur tisu (Singh et al., 2011).

Prestasi di lapangan. Chitra (2019) membandingkan pokok kunyit varieti CO2 daripada kultur tisu dengan rizom konvensional:

Ukuran	Kultur tisu	Rizom konvensional
Pertumbuhan	Lebih cergas dan lebih tinggi	Biasa
Hasil	40.83 tan/ha	30.14 tan/ha
Kejadian reput rizom	3.87%	25.58%

Sumber: Chitra (2019).

Ciri agronomi pokok kultur tisu adalah stabil, dan rizom yang dituai daripadanya boleh digunakan sebagai bahan tanaman bebas penyakit untuk penanaman seterusnya.

Kestabilan kandungan ubat. Singh et al. (2011) membangunkan protokol mikropropagasi untuk genotip elit cv. Suroma menggunakan eksplan tunas ketiak pendam daripada rizom yang belum bercambah, yang boleh didapati sepanjang tahun. Media MS dengan 3 mg/L 6-benziladenina (BA) dan 1 mg/L asid indola asetik (IAA) didapati optimum untuk regenerasi, penggandaan dan pemuliharaan in vitro.

Selepas tiga tahun pemuliharaan in vitro, anak pokok dipindahkan ke ladang. Selepas setahun, kunyit kultur tisu didapati seragam dalam semua ciri, termasuk kandungan kurkumin, oleoresin dan minyak pati, berbanding pokok konvensional. Profil molekul RAPD juga mengesahkan kestabilan genetiknya (Singh et al., 2011).

Hidroponik

Dapatan utama: hidroponik dilaporkan meningkatkan kandungan kurkumin dan kecekapan air, tetapi memerlukan kos permulaan yang tinggi.

Ramanjineyulu et al. (2025) mengulas peralihan kepada penanaman kunyit secara hidroponik. Dakwaan yang dilaporkan:

kandungan kurkumin meningkat daripada 2–3% secara tradisional kepada 5–8%
tiga hingga empat tuaian setahun berbanding satu tuaian secara tradisional
kecekapan penggunaan air 80–90%
penyakit bawaan tanah dapat dihapuskan
peningkatan hasil sehingga lapan kali ganda
pulangan pelaburan dalam tempoh dua hingga tiga tahun

India menghasilkan kira-kira 1.23 juta tan metrik kunyit, iaitu sekitar 80% daripada pengeluaran dunia (Ramanjineyulu et al., 2025). Alat seperti penderia IoT, pengurusan nutrien berasaskan AI dan penuaian automatik turut dibincangkan. Walau bagaimanapun, angka-angka ini datang daripada sebuah ulasan, dan perlu disahkan melalui percubaan lapangan sebelum dijadikan asas pelaburan.

Penyakit Utama

Dapatan utama: reput rizom dan bintik daun ialah penyakit utama, dan kawalan bintik daun yang berkesan mengekalkan kandungan kurkumin yang tinggi.

Reput rizom dan bintik daun ialah antara penyakit utama kunyit (Singh et al., 2011). Penyakit bintik daun (leaf blotch) yang disebabkan oleh kulat Taphrina maculans menjejaskan kesihatan pokok dan mengurangkan hasil serta kualiti rizom (Patil et al., 2026).

Patil et al. (2026) menjalankan eksperimen lapangan di Maharashtra, India pada musim 2023–24 untuk menilai kesan rawatan bintik daun terhadap kandungan kurkumin:

Rawatan	Kandungan kurkumin
Semburan Hexaconazole 5% EC	3.96% (tertinggi)
Semburan Tebuconazole 25.9% EC	3.82%
Rawatan Trichoderma spp.	Lebih tinggi daripada kawalan, tetapi kurang berkesan berbanding racun kulat
Kawalan (tiada rawatan)	Terendah

Sumber: Patil et al. (2026).

Dapatan ini menunjukkan bahawa pengurusan penyakit bukan sahaja melindungi hasil, tetapi juga mengekalkan kualiti rizom dari segi kandungan kurkumin. Pengurusan perosak bersepadu dan pembajaan yang seimbang juga penting untuk pertumbuhan yang sihat (Dolase & Chaudhari, 2024).

Pengawetan dan Pemprosesan Lepas Tuai

Dapatan utama: pengawetan, pengeringan dan penggilapan rizom yang betul penting untuk mengekalkan kualiti dan kebolehpasaran.

Amalan lepas tuai, termasuk pengawetan (curing) dan pengeringan yang betul, penting untuk mengekalkan kualiti dan kebolehpasaran kunyit (Dolase & Chaudhari, 2024). Hailemichael dan Zakir (2021) mengulas amalan sebelum dan selepas tuai di barat daya Ethiopia:

Peringkat	Amalan
Sebelum tuai	Pembangunan varieti, bahan tanaman, pemilihan tanah, penyediaan tanah, tarikh tanam
Sebelum tuai	Penyimpanan benih rizom, jarak dan kadar benih, pengurusan nutrien dan rumpai, tanaman selingan
Selepas tuai	Membasuh rizom
Selepas tuai	Merebus rizom
Selepas tuai	Mengeringkan rizom
Selepas tuai	Menggilap rizom

Sumber: Hailemichael & Zakir (2021).

Lebih banyak pusat pemprosesan sedang muncul di barat daya Ethiopia kerana pemprosesan kunyit dilihat sebagai perniagaan yang menjanjikan. Ethiopia mengeksport 1,233 tan metrik rizom kunyit dalam pelbagai musim (Hailemichael & Zakir, 2021).

Kurkumin dan Manfaat Kesihatan

Dapatan utama: kurkuminoid, iaitu kurkumin, demetoksikurkumin dan bisdemetoksikurkumin, bertanggungjawab terhadap sifat perubatan kunyit.

Kepentingan farmaseutikal kunyit berpunca daripada molekul fenolik diarilheptanoid linear yang dikenali secara kolektif sebagai kurkuminoid, iaitu kurkumin, demetoksikurkumin dan bisdemetoksikurkumin (Gupta et al., 2017). Sebatian ini dikaitkan dengan sifat:

anti-radang
hipokolesterolemik (menurunkan kolesterol)
antioksidan
antiparasit dan antispasmodik
antimikrob
anti-reumatik
anti-penuaan
antikanser

Selain kurkumin, kunyit juga mengandungi oleoresin dan minyak pati yang menyumbang kepada potensi ubatnya (Singh et al., 2011). Kunyit ialah salah satu tumbuhan ubat paling berharga dalam sistem perubatan tradisional India kerana pelbagai kesan pencegahan dan rawatannya (Gupta et al., 2017).

Walau bagaimanapun, perlu diingat bahawa kurkumin mempunyai bioketersediaan yang rendah apabila dimakan, dan banyak manfaat yang dilaporkan datang daripada kajian makmal. Kunyit sesuai digunakan sebagai sebahagian daripada diet, tetapi tidak sepatutnya menggantikan rawatan perubatan.

Perbincangan

Dapatan yang diulas menunjukkan bahawa hasil dan kualiti kunyit bukan ditentukan oleh satu faktor sahaja, tetapi oleh gabungan genotip, bahan tanaman, keadaan tanah dan pengurusan penyakit. Varieti unggul seperti CIM-Pitambar membuktikan bahawa potensi hasil sehingga 60–65 tan sehektar dengan kandungan kurkuminoid 12.5% boleh dicapai, tetapi potensi ini hanya terhasil jika bahan tanaman bersih dan tanah bersaliran baik. Di sinilah kultur tisu memainkan peranan: perbezaan hasil antara pokok kultur tisu (40.83 tan/ha) dan rizom konvensional (30.14 tan/ha) sebahagian besarnya berpunca daripada kejadian reput rizom yang lebih rendah. Ini menunjukkan bahawa penyakit bawaan rizom merupakan penghad hasil yang lebih besar daripada yang sering disedari oleh pekebun.

Pengurusan bintik daun pula bukan sekadar soal hasil rizom, tetapi juga soal kualiti, kerana daun yang sihat mengekalkan kandungan kurkumin yang tinggi. Bagi pasaran nutraseutikal, kandungan kurkuminoid lebih penting daripada berat rizom semata-mata, maka strategi pengeluaran perlu disasarkan kepada kualiti dan bukan hanya kuantiti.

Dari sudut hiliran, pengawetan, pengeringan dan penggilapan yang betul menentukan warna, kandungan kurkumin dan kebolehpasaran. Teknologi seperti hidroponik menawarkan kawalan kualiti yang lebih baik, tetapi kos permulaannya yang tinggi bermakna ia lebih sesuai untuk pengeluaran bahan mentah farmaseutikal bernilai tinggi berbanding kunyit masakan biasa. Secara keseluruhannya, kunyit di Malaysia mempunyai peluang untuk bergerak daripada tanaman kebun kecil kepada tanaman industri jika bahan tanaman bersih, varieti berkurkumin tinggi dan piawaian pemprosesan dapat diwujudkan.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

Gunakan bahan tanaman bebas penyakit. Kultur tisu meningkatkan hasil dan mengurangkan reput rizom daripada 25.58% kepada 3.87% (Chitra, 2019).
Pilih varieti berkurkumin tinggi. Varieti seperti CIM-Pitambar menunjukkan potensi besar untuk pasaran nutraseutikal (Gupta et al., 2017); varieti tempatan perlu dinilai.
Pastikan saliran yang baik. Saliran penting untuk mengurangkan reput rizom (Narendhiran et al., 2026).
Kawal penyakit bintik daun. Pengurusan yang berkesan mengekalkan kandungan kurkumin (Patil et al., 2026).
Amalkan pembajaan seimbang dan bahan organik. Ini meningkatkan hasil dan kualiti (Dolase & Chaudhari, 2024).
Awet dan keringkan rizom dengan betul. Rebus, keringkan dan gilap untuk pasaran kunyit kering (Hailemichael & Zakir, 2021).
Nilai hidroponik dengan berhati-hati. Lakukan percubaan kecil dahulu kerana kos permulaannya tinggi (Ramanjineyulu et al., 2025).
Sasarkan pasaran bernilai tinggi. Ekstrak kurkumin dan produk nutraseutikal mempunyai nilai yang jauh lebih tinggi berbanding rizom segar.

Jurang Penyelidikan

Penilaian varieti kunyit tempatan Malaysia dari segi hasil dan kandungan kurkumin.
Percubaan lapangan untuk mengesahkan dakwaan hidroponik.
Kaedah kawalan biologi reput rizom dan bintik daun.
Kesan kaedah pengawetan dan pengeringan terhadap kandungan kurkumin.
Kajian ekonomi pengeluaran kunyit di Malaysia.

Kesimpulan

Kunyit ialah tanaman rempah dan ubat yang penting, dengan kurkuminoid sebagai sebatian bioaktif utamanya. Tanaman ini sesuai untuk tanah lom bersaliran baik dengan pH 5.0 hingga 7.5 dan iklim panas yang lembap, menjadikannya sesuai untuk Malaysia. Hasil dan kualiti ditentukan oleh banyak faktor, terutamanya bahan tanaman dan pengurusan penyakit.

Penggunaan anak pokok kultur tisu meningkatkan hasil kepada 40.83 tan/ha dan mengurangkan reput rizom dengan ketara, manakala varieti unggul seperti CIM-Pitambar boleh menghasilkan sehingga 65 tan/ha dengan 12.5% kurkuminoid. Pengurusan penyakit bintik daun dan pengawetan lepas tuai yang betul turut mengekalkan kandungan kurkumin. Penilaian varieti tempatan dan teknologi baharu seperti hidroponik diperlukan untuk memajukan industri kunyit di Malaysia.

Rujukan

Chitra, R. (2019). Comparative studies on growth and yield of conventional and tissue culture plants of turmeric (Curcuma longa) var. CO2. Journal of Horticultural Sciences. doi:10.24154/jhs.2019.v14i02.013
Dolase, P., & Chaudhari, V. M. (2024). Review on cultivation practices of haridra (Curcuma longa Linn.). International Journal of Ayurveda and Pharma Research. doi:10.47070/ijapr.v12i9.3394
Gupta, A. K., Mishra, R., Saikia, D., et al. (2017). Registration of a high rhizome and high curcuminoid yielding variety of turmeric (Curcuma longa L.) CIM-Pitamber. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sciences. doi:10.62029/jmaps.v40i1.gupta2
Hailemichael, G., & Zakir, M. (2021). Pre- and post-harvest practices influencing yield and quality of turmeric (Curcuma longa L.) in Southwestern Ethiopia: A review. African Journal of Agricultural Research. doi:10.5897/AJAR2020.15409
Narendhiran, V., Aishwarya, B., Gopi, V., et al. (2026). Cultivation aspects of turmeric (Curcuma longa L.): A comprehensive review of production technologies, crop management, yield and quality. Genetics and Molecular Research. doi:10.4238/pv8jd377
Patil, V. V., Bhagwat, R. G., Raut, R. A., et al. (2026). Effect of different leaf blotch disease management treatments on curcumin content and rhizome quality of turmeric (Curcuma longa L.). Journal of Advances in Biology & Biotechnology. doi:10.9734/jabb/2026/v29i84214
Ramanjineyulu, M., Rao, M. S., Rashmitha, M., et al. (2025). Curcuma longa, the golden revolution in hydroponic cultivation. Journal of Scientific Research and Reports. doi:10.9734/jsrr/2025/v31i103570
Singh, S., Kuanar, A., Mohanty, S., et al. (2011). Evaluation of phytomedicinal yield potential and molecular profiling of micropropagated and conventionally grown turmeric (Curcuma longa L.). Plant Cell, Tissue and Organ Culture. doi:10.1007/s11240-010-9811-8

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: kunyit, Curcuma longa, kurkumin, kurkuminoid, CIM-Pitambar, kultur tisu, reput rizom, bintik daun, Taphrina maculans, hidroponik, pengawetan, lepas tuai