Abstrak
Tanaman sayur-sayuran lebih sensitif terhadap haba berbanding kebanyakan tanaman ladang, dan cuaca panas menurunkan hasil serta kualitinya terutamanya apabila haba berlaku semasa pembungaan dan set buah (Abouelsaad et al., 2026). Ulasan ini mensintesis lapan kertas kerja utama yang dikenal pasti melalui fungsi Literature Review SciSpace (mod High Quality) daripada 100 kertas yang berkaitan.
Dapatan utama menunjukkan bahawa suhu tinggi meningkatkan penghasilan spesies oksigen reaktif (ROS), merosakkan membran sel, menyahaslikan protein, dan mengganggu keseimbangan antara fotosintesis dan respirasi. Peringkat reproduktif paling terjejas: daya hidup debunga, pertumbuhan tiub debunga, reseptiviti stigma dan kesuburan ovul merosot, menyebabkan bunga dan buah gugur serta biji tidak terisi.
Bagi cili, suhu melebihi 35°C semasa pembungaan dan set buah dilaporkan merosakkan (Prasad et al., 2026). Sayuran berdaun mengalami pembungaan pramatang (bolting) dan hujung daun terbakar (tipburn), manakala tomato, cili dan kekacang mengalami gugur bunga, buah kecil dan selaran matahari.
Strategi penyesuaian merangkumi kultivar tahan haba, cantuman, jaring teduhan, sungkupan, penjadualan tanaman, pengairan dan biostimulan. Gabungan beberapa strategi di peringkat ladang dijangka memberi kesan sinergi, tetapi data lapangan dan ekonomi masih terhad.
Pengenalan
Peningkatan suhu global dan gelombang haba yang berulang semakin mengancam pengeluaran sayur-sayuran dan keselamatan makanan (Abouelsaad et al., 2026; “Physiological and agronomical responses…”, 2026). Sayur-sayuran mempunyai kitaran pendek, bernilai tinggi dan dijual segar, jadi kerosakan kecil pada rupa atau saiz sudah cukup untuk menurunkan harga.
Kebanyakan pengetahuan tentang tindak balas haba datang daripada tumbuhan model dan tanaman ladang utama seperti padi dan gandum. Kajian yang memfokuskan strategi mitigasi lapangan khusus untuk sayur-sayuran masih terhad (Abouelsaad et al., 2026).
Perubahan iklim turut mengubah fenologi sayuran. Sherly et al. (2026) mengulas kesan suhu meningkat, tekanan haba, perubahan hujan, karbon dioksida yang tinggi, kemarau dan perubahan keperluan sejuk terhadap tanaman sayur utama sejak tiga dekad lalu. Tanaman musim sejuk paling terdedah kepada kehilangan tempoh sejuk dan gangguan vernalisasi, manakala tanaman musim panas boleh bertahan pada pemanasan sederhana tetapi masih sensitif semasa peringkat reproduktif.
Ulasan ini bertajuk “Kesan Cuaca Panas terhadap Tanaman Sayur-sayuran”. Objektifnya ialah mensintesis bukti tentang kesan suhu tinggi terhadap fisiologi, pembungaan, debunga, set buah, hasil dan kualiti sayuran, serta menilai strategi penyesuaian. Kajian yang diulas datang terutamanya dari India, Mesir, Israel dan rangkaian penyelidikan sayuran antarabangsa, dengan tumpuan kepada tomato, cili, timun, sayuran berdaun, brassika dan kekacang.
Metodologi carian
Carian dibuat pada 6 November 2026 menggunakan fungsi Literature Review di SciSpace. Mod Deep Review tidak dapat digunakan kerana had penggunaan bulanan akaun telah dicapai, jadi carian dijalankan dalam mod High Quality.
Soalan carian meliputi tomato, cili, timun, sayuran berdaun, brassika dan kekacang, dengan aspek fisiologi, biokimia, pembungaan, debunga, set buah, hasil, kualiti, bolting, tipburn, gelombang haba di kawasan tropika dan strategi penyesuaian. SciSpace mengenal pasti 100 kertas berkaitan dan menjana jawapan daripada 10 kertas teratas. Selepas membuang dua salinan berulang, lapan kertas digunakan sebagai asas ulasan ini.
| Kajian | Jenis | Fokus |
|---|---|---|
| Chaudhary et al. (2022) | Ulasan, Frontiers in Plant Science | Fisiologi, molekul dan toleransi haba sayuran |
| “Physiological and agronomical responses…” (2026) | Ulasan, Plant Archives | Tindak balas fisiologi dan agronomi |
| Sherly et al. (2026) | Ulasan | Perubahan iklim dan fenologi sayuran |
| Gill et al. (2026) | Ulasan | Kerentanan reproduktif cili |
| Prasad et al. (2026) | Ulasan | Suhu tinggi dan pembiakbakaan cili |
| Abouelsaad et al. (2026) | Ulasan, Horticulturae | Strategi mitigasi lapangan |
| Mohammed et al. (2024) | Ulasan | Tekanan haba pada tomato |
| Kumar et al. (2025) | Kajian eksperimen | Tindak balas fisiologi dan agronomi tomato |
Kebanyakan sumber ialah ulasan, jadi data kuantitatif seperti peratus kehilangan hasil adalah terhad.
Kesan fisiologi dan biokimia
Suhu tinggi menyebabkan penghasilan berlebihan spesies oksigen reaktif (ROS), yang menjadi punca utama rantaian kerosakan dalam sel tumbuhan sayuran (“Physiological and agronomical responses…”, 2026).
ROS yang berlebihan mengganggu keseimbangan antara respirasi dan fotosintesis, menjejaskan hubungan air, menyebabkan tekanan oksidatif, mengubah keseimbangan hormon dan hubungan sumber-sinki, menjejaskan kestabilan membran sel dan menyahaslikan protein. Kesemua kesan ini menurunkan pertumbuhan dan produktiviti tanaman.
Chaudhary et al. (2022) menyenaraikan empat jenis kerosakan utama: kerosakan membran, perencatan fotosintesis, tekanan oksidatif dan kecederaan tisu reproduktif. Kesan morfologi yang kelihatan termasuk pertumbuhan vegetatif yang lemah, hujung daun terbakar dan perubahan warna urat pada sayuran berdaun.
Dalam cili, suhu tinggi menjejaskan kestabilan membran, mempercepatkan penghasilan ROS, dan mengubah keseimbangan metabolik serta hormon (Prasad et al., 2026). Gill et al. (2026) menambah bahawa haba turut mengganggu fotosintesis dan hubungan sumber-sinki, iaitu pengagihan hasil fotosintesis kepada bunga dan buah.
Kumar et al. (2025) menilai tomato di bawah pelbagai tahap tekanan haba. Mereka mengukur kecekapan fotosintesis, kandungan klorofil, kestabilan membran dan daya hidup debunga, dan mendapati variasi ketara antara genotip. Dapatan ini menunjukkan ciri fisiologi boleh digunakan untuk memilih kultivar tahan haba.
Peringkat reproduktif: bunga, debunga dan set buah
Peringkat reproduktif jauh lebih sensitif terhadap haba berbanding peringkat vegetatif, dan inilah punca utama kegagalan tanaman sayur pada musim panas (Chaudhary et al., 2022).
Haba mengganggu setiap langkah dalam rantaian pembiakan: pembentukan gamet, percambahan debunga, beban debunga di stigma, pertumbuhan tiub debunga, reseptiviti stigma, kesuburan ovul dan pengisian biji. Akibatnya, bunga gugur, set buah rendah dan biji atau pod tidak terisi (Chaudhary et al., 2022).
Cili memberikan contoh yang jelas. Hasil cili bergantung kepada urutan peristiwa yang sangat terselaras: perkembangan anter dan debunga, pelepasan debunga, percambahan debunga, pertumbuhan tiub, fungsi stigma dan ovul, persenyawaan dan pengekalan buah muda (Gill et al., 2026). Episod haba yang bertepatan dengan pembungaan dan awal perkembangan buah menjejaskan peringkat-peringkat ini.
Prasad et al. (2026) menyatakan bahawa suhu ambien melebihi 35°C adalah berbahaya kepada cili, terutamanya semasa pembungaan dan set buah. Suhu ini menjejaskan kecekapan fotosintesis, daya hidup debunga, persenyawaan dan perkembangan buah, lalu menyebabkan kehilangan hasil dan kualiti yang ketara.
Kajian fisiologi, histologi, QTL dan GWAS menunjukkan bahawa toleransi haba reproduktif dalam cili berbeza mengikut genotip dan tidak boleh dijelaskan oleh satu ciri sahaja (Gill et al., 2026). Ini bermakna pemilihan kultivar perlu menilai beberapa ciri debunga dan anatomi bunga secara serentak.
Kesan mengikut kumpulan sayuran
Gejala haba berbeza mengikut bahagian tanaman yang dituai: buah, daun, kepala bunga atau ubi.
| Kumpulan sayuran | Gejala utama akibat haba | Sumber |
|---|---|---|
| Tomato | Daya hidup debunga rendah, set buah rendah, buah kecil; variasi besar antara varieti | Mohammed et al. (2024); Kumar et al. (2025) |
| Cili | Gugur bunga dan buah muda, hasil tidak stabil, perubahan kualiti dan kepedasan | Gill et al. (2026); Prasad et al. (2026) |
| Timun dan kukurbit | Gangguan pembungaan dan set buah; kualiti buah merosot | Chaudhary et al. (2022) |
| Sayuran berdaun | Bolting, tipburn, perubahan warna urat daun | Chaudhary et al. (2022) |
| Brassika (kubis, kubis bunga) | Gangguan perkembangan kepala bunga (curd) dan vernalisasi | Sherly et al. (2026) |
| Kekacang | Gugur bunga dan pod, pod tidak terisi | Chaudhary et al. (2022) |
| Tanaman ubi (contoh kentang) | Gangguan pembentukan ubi | Sherly et al. (2026) |
Sherly et al. (2026) membezakan dua kumpulan besar. Tanaman musim sejuk seperti kubis, kubis bunga dan salad lebih terdedah kepada kehilangan tempoh sejuk dan gangguan vernalisasi. Tanaman musim panas seperti tomato, cili dan timun boleh bertahan pada pemanasan sederhana, tetapi tetap sensitif semasa pembungaan dan set buah.
Bagi Malaysia, kumpulan pertama biasanya ditanam di tanah tinggi seperti Cameron Highlands, manakala kumpulan kedua ditanam meluas di tanah rendah. Kedua-dua kawasan berdepan risiko berbeza apabila suhu meningkat.
Kehilangan hasil dan kualiti
Cuaca panas menurunkan hasil sayuran yang boleh dipasarkan dan kualitinya, dan dalam keadaan teruk boleh menjadikan penanaman tidak menguntungkan (Chaudhary et al., 2022; “Physiological and agronomical responses…”, 2026).
Penurunan hasil berlaku melalui beberapa laluan. Pertumbuhan vegetatif yang lemah mengurangkan saiz pokok dan kawasan daun. Gugur bunga dan buah muda mengurangkan bilangan buah. Buah yang terhasil pula lebih kecil, dan pod kekacang mungkin tidak terisi (Chaudhary et al., 2022; Gill et al., 2026).
Kualiti juga terjejas. Sherly et al. (2026) menyenaraikan kesan haba dan perubahan iklim terhadap perkembangan warna, keseimbangan gula-asid, sebatian antioksidan, kepedasan dan ciri penyimpanan. Bagi cili, haba mengubah kualiti buah termasuk kepedasan dan warna (Gill et al., 2026). Selaran matahari pada buah tomato dan cili, serta tipburn pada sayuran berdaun, menjadikan hasil tidak boleh dijual sebagai gred utama (Chaudhary et al., 2022).
Perubahan fenologi akibat suhu juga boleh mengubah masa dan tahap serangan perosak dan penyakit (Sherly et al., 2026). Ini menambah kerugian tidak langsung yang jarang diambil kira dalam anggaran kehilangan hasil.
Mekanisme toleransi dan pembiakbakaan
Tanaman sayuran mempunyai mekanisme semula jadi untuk bertahan dalam cuaca panas, dan mekanisme ini menjadi asas pembiakbakaan kultivar tahan haba.
Mekanisme utama termasuk pengaktifan protein kejutan haba (HSP) dan chaperone molekul, serta pengumpulan larutan serasi seperti prolina (“Physiological and agronomical responses…”, 2026). Toleransi haba juga berbeza antara spesies dan genotip, jadi ciri fisiologi boleh digunakan sebagai penunjuk untuk memilih kultivar.
Chaudhary et al. (2022) mencadangkan beberapa ciri saringan yang praktikal:
-
stay-green, iaitu daun kekal hijau lebih lama
-
suhu kanopi yang lebih rendah
-
kestabilan membran sel terhadap haba
-
fluoresens klorofil
-
kandungan air relatif
-
kesuburan reproduktif, bilangan buah dan saiz buah
Pendekatan molekul turut berkembang. Bagi cili, kemajuan dalam pembiakbakaan konvensional, pemilihan berbantukan penanda, genomik, transkriptomik dan suntingan genom sedang digunakan untuk membangunkan kultivar tahan suhu tinggi (Prasad et al., 2026). Bagi tomato, alat suntingan genom CRISPR-Cas dan penanaman terlindung dikenal pasti sebagai mitigasi berpotensi (Mohammed et al., 2024).
Strategi penyesuaian di ladang
Gabungan beberapa strategi di peringkat ladang memberi peluang terbaik untuk mengurangkan kesan haba, kerana kesannya boleh saling melengkapi (Abouelsaad et al., 2026).
| Kategori | Strategi | Sumber |
|---|---|---|
| Sumber genetik | Kultivar tahan haba; cantuman pada batang bawah yang tahan | Abouelsaad et al. (2026); Chaudhary et al. (2022) |
| Pengurusan ladang | Tarikh tanam dan pindah yang dioptimumkan, putaran tanaman, pengurusan kanopi, tanaman selingan | Abouelsaad et al. (2026); Sherly et al. (2026) |
| Pengubahsuaian iklim mikro | Jaring teduhan, sungkupan, penanaman terlindung | Chaudhary et al. (2022); Mohammed et al. (2024) |
| Air dan nutrien | Penjadualan pengairan yang lebih baik, pengoptimuman nutrien | Abouelsaad et al. (2026); Sherly et al. (2026) |
| Input biologi | Biostimulan dan inokulan mikrob | Abouelsaad et al. (2026) |
| Alat keputusan | Sistem sokongan keputusan berasaskan cuaca dan pemantauan fenologi | Sherly et al. (2026) |
Jaring teduhan dan sungkupan membantu menurunkan suhu udara dan tanah di sekitar tanaman. Cantuman tomato, cili atau timun pada batang bawah yang tahan boleh memperbaiki toleransi akar terhadap suhu tanah yang tinggi (Chaudhary et al., 2022). Pelarasan tarikh tanam membolehkan pembungaan dielakkan daripada bertembung dengan tempoh paling panas (Sherly et al., 2026).
Abouelsaad et al. (2026) mengenal pasti tiga jurang utama dalam amalan ini: kajian gabungan haba dengan kemarau atau kemasinan yang terhad, ketiadaan protokol lapangan standard untuk biostimulan, dan kekurangan penilaian ekonomi di peringkat ladang.
Implikasi untuk penanaman sayur di Malaysia
Di tanah rendah Malaysia, suhu siang 32–35°C adalah biasa, jadi sayuran buah seperti cili dan tomato sudah pun hampir dengan ambang kerosakan reproduktif. Cadangan berikut diterjemahkan daripada bukti yang diulas dan perlu diuji di lapangan tempatan.
-
Jadualkan tanaman mengikut cuaca. Rancang tarikh tanam supaya pembungaan cili dan tomato tidak bertembung dengan bulan paling panas (Sherly et al., 2026).
-
Gunakan jaring teduhan dan struktur pelindung hujan. Ini mengurangkan suhu dan sinaran, terutamanya bagi sayuran berdaun dan semaian (Chaudhary et al., 2022).
-
Amalkan sungkupan. Sungkupan plastik atau organik menstabilkan suhu dan kelembapan tanah (Abouelsaad et al., 2026).
-
Pertimbangkan cantuman. Tomato dan cili yang dicantum pada batang bawah yang tahan boleh memperbaiki toleransi haba dan penyakit tanah (Chaudhary et al., 2022).
-
Pilih kultivar tahan haba. Saring kultivar menggunakan ciri mudah seperti suhu kanopi, kestabilan membran dan daya hidup debunga (Chaudhary et al., 2022; Kumar et al., 2025).
-
Urus air dengan tepat. Pengairan titis yang dijadualkan dengan baik membantu tanaman menyejukkan diri melalui transpirasi (Abouelsaad et al., 2026).
-
Pantau tanaman tanah tinggi. Kubis, kubis bunga dan salad di Cameron Highlands mungkin terjejas jika suhu malam terus meningkat (Sherly et al., 2026).
Bagi BPIT dan agensi pengembangan, ujian kultivar tahan haba dan demonstrasi jaring teduhan serta cantuman boleh membantu petani kecil menyesuaikan diri.
Batasan dan jurang penyelidikan
Ulasan ini dibina daripada lapan sumber, kebanyakannya ulasan, jadi ia memberi gambaran mekanisme yang luas tetapi sedikit data kuantitatif. Mod Deep Review yang lebih menyeluruh tidak dapat digunakan kerana had akaun.
| Jurang | Penerangan | Hala tuju |
|---|---|---|
| Data fenologi tropika | Data fenologi jangka panjang untuk sistem sayuran tropika dan subtropika masih kurang (Sherly et al., 2026) | Rekod fenologi dan cuaca jangka panjang di Asia Tenggara |
| Stres gabungan | Kajian haba bersama kemarau atau kemasinan terhad (Abouelsaad et al., 2026) | Eksperimen stres berganda di lapangan |
| Protokol biostimulan | Tiada protokol lapangan standard (Abouelsaad et al., 2026) | Ujian dos dan masa aplikasi mengikut tanaman |
| Penilaian ekonomi | Kos dan pulangan mitigasi jarang dinilai di peringkat ladang (Abouelsaad et al., 2026) | Analisis kos-faedah untuk petani kecil |
| Ambang suhu khusus | Ambang suhu jelas hanya dilaporkan untuk beberapa tanaman seperti cili (Prasad et al., 2026) | Tentukan ambang suhu bagi sayuran tempatan seperti kangkung, bayam dan sawi |
| Ciri toleransi kompleks | Toleransi reproduktif tidak bergantung kepada satu ciri (Gill et al., 2026) | Saringan pelbagai ciri dan genomik |
Kesimpulan
Cuaca panas menjejaskan sayur-sayuran terutamanya melalui kerosakan oksidatif, gangguan fotosintesis dan kegagalan reproduktif. Peringkat pembungaan dan set buah adalah paling sensitif, dengan suhu melebihi 35°C dilaporkan merosakkan bagi cili.
Gejala berbeza mengikut kumpulan: gugur bunga dan buah kecil pada tomato, cili dan kekacang, serta bolting dan tipburn pada sayuran berdaun. Tanaman tanah tinggi pula terancam oleh kehilangan tempoh sejuk.
Kultivar tahan haba, cantuman, jaring teduhan, sungkupan, penjadualan tanaman dan pengairan tepat ialah strategi utama, dan ia paling berkesan apabila digabungkan. Kajian lapangan tempatan dan analisis ekonomi diperlukan untuk menyesuaikan strategi ini kepada petani sayur di Malaysia.
Rujukan
-
Abouelsaad, I. A., Lamlom, S. F., El-Serafy, R. S., et al. (2026). Applied heat-stress mitigation strategies in vegetable crops: Toward integrated field-scale approaches. Horticulturae. doi:10.3390/horticulturae12060733
-
Chaudhary, S., Devi, P., HanumanthaRao, B., et al. (2022). Physiological and molecular approaches for developing thermotolerance in vegetable crops: A growth, yield and sustenance perspective. Frontiers in Plant Science. doi:10.3389/fpls.2022.878498
-
Gill, V., Yadav, P. P., Kaushik, A. K., et al. (2026). Heat stress in chilli (Capsicum annuum L.): Reproductive vulnerability, fruit quality and mitigation strategies. International Journal of Research in Agronomy. doi:10.33545/2618060x.2026.v9.i9r.6689
-
Kumar, S. R., Dubey, D., Dubey, P., et al. (2025). Physiological and agronomic responses of tomato (Solanum lycopersicum) under heat stress: Implications for climate resilience and yield performance. Biological Forum. doi:10.65041/biologicalforum.2025.17.9.10
-
Mohammed, S. P., Natarajan, S., Eybishitz, A., et al. (2024). Heat stress in tomato plants: Current challenges and future directions for sustainable agriculture. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science. doi:10.1080/01140671.2024.2432624
-
Physiological and agronomical responses of vegetable crops to heat stress: A comprehensive review. (2026). Plant Archives, 26(Suppl. 2). doi:10.51470/plantarchives.2026.v26.supplement-2.044
-
Prasad, I., Tiwari, C., Karkute, S. G., et al. (2026). Insight of high temperature stress in chilli (Capsicum annuum L.). doi:10.1007/s44372-026-00697-8
-
Sherly, J., Vinod, D. V., Behera, H. S., et al. (2026). Climate change and its impact on the phenology of major vegetable crops: A review. Journal of Advances in Biology & Biotechnology, 29(7). doi:10.9734/jabb/2026/v29i74087
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), dicapai 6 November 2026.
Kata kunci: tekanan haba, cuaca panas, sayur-sayuran, tomato, cili, sayuran berdaun, debunga, set buah, bolting, tipburn, jaring teduhan, cantuman, sungkupan, perubahan iklim
