Sabah dan Sarawak menyimpan pelbagai buah pribumi yang jarang ditemui di Semenanjung, seperti dabai, bambangan, terap dan pelbagai spesies durian hutan. Buah-buahan ini sering dianggap buah kampung yang kurang penting. Namun, kajian oleh universiti tempatan menunjukkan banyak daripadanya mempunyai nilai pemakanan yang sangat tinggi.
Artikel ini meneliti kajian tentang nilai nutrisi dan sebatian bioaktif buah pribumi Borneo.
Dabai: Buah Bermusim Sarawak
Dabai (Canarium odontophyllum) ialah buah bermusim pribumi Borneo yang dianggap kurang dimanfaatkan kerana jangka hayatnya yang pendek [1].
Kandungan nutrien. Kajian oleh Universiti Putra Malaysia terhadap dabai dari Kanowit, Sarikei, Kapit dan Song di Sarawak mendapati lipid (21.16 hingga 25.76 g/100 g berat segar) merupakan makronutrien utama [2]. Mineral utama ialah kalsium, natrium dan kalium [2]. Protein buah ini kaya dengan asid aspartik dan glutamik, yang membentuk 45 hingga 49% daripada jumlah asid amino [2].
Lemak yang baik. Satu lagi laporan menyatakan dabai merupakan sumber asid lemak tak tepu yang baik, dengan 38 hingga 44% asid oleik dan 12 hingga 14% asid linoleik [3]. Kandungan antosianin dalam dabai (2.05 hingga 2.49 mg/g berat kering) setanding dengan beri hitam, beri biru dan anggur [3]. Enam belas jenis sebatian fenolik telah dikenal pasti [3].
Kulit paling kaya antioksidan. Kajian UPM mendapati kapasiti antioksidan dabai mengikut urutan kulit > isi + kulit > isi > biji [4]. Dabai ungu dari Kapit mengandungi fenolik, flavonoid dan antosianin tertinggi [2]. Pengkaji mengesyorkan dabai, terutamanya kulitnya, sebagai sumber antioksidan semula jadi [4].
Lokasi mempengaruhi. Kajian oleh Universiti Malaysia Sarawak mendapati lokasi geografi sangat mempengaruhi komposisi asid lemak dan aktiviti antioksidan dabai [5]. Sampel dari Sibu, Serian dan Kapit mempunyai asid lemak tepu yang tinggi (46.63 hingga 53.31%) [5].
Bukti haiwan. Kajian haiwan menggunakan bahagian dabai menunjukkan profil lipid yang lebih baik [6]. Satu ulasan menyatakan dabai terbukti mempunyai manfaat kesihatan seperti kapasiti antioksidan, pengurangan kolesterol dan pencegahan diabetes jenis 2 [1]. Namun, kebanyakan bukti ini datang daripada kajian makmal dan haiwan.
Produk dabai. Beberapa produk seperti mayonis, sos, kerepek, jeruk dan sabun telah dibangunkan daripada dabai untuk pasaran tempatan [3].
Bambangan: Buah Ikonik Sabah
Bambangan (Mangifera pajang) ialah buah kurang dimanfaatkan yang ditemui di Sabah dan Sarawak, Brunei dan Kalimantan [7]. Di Sabah, bambangan mempunyai kepentingan etnobudaya dan menjadi buah ikonik dalam kalangan masyarakat Kadazan-Dusun [8].
Kaya karotenoid. Kajian UPM mendapati isi bambangan mempunyai kandungan alfa-karotena (7.96 mg/100 g) dan beta-karotena (20.04 mg/100 g) yang lebih tinggi berbanding kulitnya [9]. Namun, ekstrak kulit mempunyai aktiviti penghapusan radikal DPPH yang lebih tinggi berbanding isi [9].
Serat dan sebatian bioaktif. Bambangan sangat berserat dan berjus dengan perisa aromatik dan bau yang kuat [7]. Ia mendapat perhatian kerana kandungan serat, karotenoid, sifat antioksidan dan fitokimianya yang tinggi [7].
Kajian klinikal. Satu ulasan melaporkan bahawa ujian klinikal di UPM menunjukkan manfaat pengambilan jus bambangan secara berkala, dengan subjek menunjukkan peningkatan ketara dalam beberapa parameter biokimia kardiovaskular [8].
Durian Hutan Sarawak
Sarawak mempunyai 16 spesies Durio yang unik, separuh daripadanya boleh dimakan, tetapi hanya Durio zibethinus ditanam secara meluas [10].
Kajian UPM terhadap durian hutan mendapati [10]:
-
Kebanyakan durian hutan mempunyai komposisi gula yang didominasi sukrosa (67.38 hingga 96.96%).
-
Durian isi merah (Durio graveolens) terkenal dengan kandungan gula yang sangat rendah (0.49 g/100 g) tetapi lemak (14.50%) dan serat (12.30%) yang tinggi.
-
Durian isi kuning, jingga dan merah (D. graveolens dan D. kutejensis) mempunyai asid askorbik (31.41 hingga 61.56 mg/100 g) dan karotenoid yang tinggi.
-
Hidangan 100 g durian hutan membekalkan kira-kira 15.71 hingga 26.80% keperluan kalium dan 71.72 hingga 86.52% keperluan fosforus harian.
Pengkaji menyatakan durian hutan berisiko pupus di alam liar, dan kajian ini menyokong usaha pengkomersialan dan pemuliharaan [10].
Terap: Buah Pribumi Kaya Kalium
Kajian terhadap terap (Artocarpus odoratissimus) mendapati kalium merupakan mineral paling banyak, diikuti kalsium [11]. Biji terap mengandungi protein kasar (21.89%) dan lemak (18.23%) yang tinggi [11]. Isi terap juga mengandungi vitamin B1 dalam jumlah yang ketara [11].
Kajian Klasik Sarawak
Kajian terhadap 16 buah pribumi Sarawak mendapati buah seperti dabai, kembayau, durian nyekak dan durian kuning sangat berkhasiat dengan nilai tenaga, protein dan kalium yang tinggi [12]. Buah dan sayur pribumi yang bebas sisa racun perosak merupakan sumber makanan penting bagi penduduk luar bandar [12].
Kajian MARDI terhadap komposisi proksimat 42 varieti buah kurang dimanfaatkan, termasuk dabai, bambangan, durian, isu, nyekak dan sukang, menyediakan data asas untuk pangkalan data komposisi makanan Malaysia [13].
Panduan Praktikal
-
Cuba buah pribumi Borneo seperti dabai, bambangan dan terap apabila bermusim.
-
Makan dabai bersama kulitnya, kerana kulit mempunyai antioksidan tertinggi.
-
Sokong peniaga tamu tempatan yang menjual buah pribumi.
-
Tanam pokok buah pribumi di kebun untuk membantu pemuliharaan.
-
Jangan menebang pokok durian hutan yang semakin terancam.
-
Jika racun perosak diperlukan dalam penanaman, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman dan pengkomersialan buah pribumi.
Kesimpulan
Buah pribumi Borneo mempunyai nilai pemakanan yang tinggi. Dabai kaya dengan lemak tak tepu, mineral dan antosianin yang setanding dengan beri, manakala bambangan kaya dengan beta-karotena. Durian hutan Sarawak menawarkan pelbagai profil nutrien, termasuk spesies dengan gula sangat rendah tetapi serat tinggi. Kebanyakan bukti manfaat kesihatan masih daripada kajian makmal dan haiwan, tetapi buah-buahan ini wajar dipromosikan, dipulihara dan dikomersialkan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Sila rujuk doktor atau pakar pemakanan untuk keperluan diet khusus.
Rujukan
[1] M. H. Hamzah, M. S. Mohd Basri et al. (2022). Exploring Dabai (Canarium odontophyllum), Indigenous Fruit of Borneo: A Review of Nutritional Values, Potential Uses, Emerging Application in Essential Oil Processing, and Health Benefits. Plants. DOI: 10.3390/plants11192646. https://consensus.app/papers/details/0d37f08a842a5ef589fd899daf9001b7/
[2] L. Chew, K. Prasad et al. (2011). Nutritional composition and antioxidant properties of Canarium odontophyllum Miq. (dabai) fruits. Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/j.jfca.2011.01.006. https://consensus.app/papers/details/746fb72159ae509a8adc010594f8aa85/
[3] L. Chew, I. Amin et al. (2012). Canarium odontophyllum Miq.: an underutilized fruit for human nutrition and sustainable diets. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/35146b82f9b8576cb3f2e156cf010212/
[4] K. Prasad, A. Ismail et al. (2010). Antioxidant capacity of underutilized Malaysian Canarium odontophyllum (dabai) Miq. fruit. Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/j.jfca.2010.04.008. https://consensus.app/papers/details/8e7803f56cbc5f3e934b872a59d38a49/
[5] S. F. Salleh, Olaide Olawunmi Ajibola et al. (2022). Fatty Acid Profile and Antioxidant Capacity of Dabai (Canarium odontophyllum L.): Effect of Origin and Fruit Component. Molecules. DOI: 10.3390/molecules27123840. https://consensus.app/papers/details/98b84922c76c55f2874dfcbb44ff1c53/
[6] A. Azlan, A. Ismail et al. (2013). HEALTH-PROMOTING PROPERTIES OF SELECTED MALAYSIAN UNDERUTILIZED FRUITS. Acta Horticulturae. DOI: 10.17660/actahortic.2013.979.19. https://consensus.app/papers/details/b0328dd8653357a29fffc2c5761535c0/
[7] M. Jahurul, I. Zaidul et al. (2019). Valuable components of bambangan fruit (Mangifera pajang) and its co-products: A review. Food research international. DOI: 10.1016/j.foodres.2018.08.017. https://consensus.app/papers/details/156e2c03d3ac5a06b64476d0184696a9/
[8] J. Tangah, Fidelis Edwin Bajau et al. (2017). Phytochemistry and Pharmacology of Mangifera pajang: An Iconic Fruit of Sabah, Malaysia. Systematic Reviews in Pharmacy. DOI: 10.5530/srp.2017.1.15. https://consensus.app/papers/details/66f16755043a547ba9cb5489068d5813/
[9] Hock Eng Khoo, K. Prasad et al. (2010). Carotenoids from Mangifera Pajang and Their Antioxidant Capacity. Molecules. DOI: 10.3390/molecules15106699. https://consensus.app/papers/details/1ef0cd339ea25112864a37950205c82b/
[10] G. B. Sujang, S. Ramaiya et al. (2024). Characterization of indigenous Durio species from Sarawak, Borneo: relationships between chemical composition and sensory attributes. PeerJ. DOI: 10.7717/peerj.17688. https://consensus.app/papers/details/a75f997861e05f4e96e0dede3cc1780e/
[11] H. Ismail, S. Ramaiya, and M. Zakaria (2023). Compositional Characteristics and Nutritional Quality of Indigenous Fruit of Nutritional Quality of Indigenous Fruit Artocarpus odoratissimus Blanco. Malaysian Applied Biology. DOI: 10.55230/mabjournal.v52i5.icfic15. https://consensus.app/papers/details/76ece936db185f2da8654eb965217748/
[12] Voon Boon Hoe and Kueh Hong Siong (1999). The nutritional value of indigenous fruits and vegetables in Sarawak. Asia Pacific journal of clinical nutrition. DOI: 10.1046/j.1440-6047.1999.00046.x. https://consensus.app/papers/details/8175e34871cf5e3eb7d6d6c8bdf7feac/
[13] A. H. S. Mirfat (2014). Proximate composition of Malaysian underutilised fruits. Journal of Tropical Agriculture and Food Science. https://consensus.app/papers/details/5d90e0c78b18584a83c0a6ecc119429d/
Kata Kunci
nilai nutrisi, dabai, bambangan, durian hutan, buah Borneo
