Industri Herba di Malaysia: Potensi Besar, Cabaran yang Masih Banyak

Malaysia sering digelar sebagai “farmasi hutan” kerana kekayaan flora tropikanya. Ribuan spesies tumbuhan dipercayai mempunyai nilai perubatan, dan sebahagiannya seperti tongkat ali dan kacip fatimah sudah terkenal hingga ke luar negara. Namun, di sebalik potensi ini, industri herba tempatan masih berdepan pelbagai cabaran.

Artikel ini meneliti kajian tentang status, perkembangan dan cabaran industri herba di Malaysia.

Kekayaan Biodiversiti

Malaysia ialah salah satu daripada 12 negara megabiodiversiti di dunia [1]. Hutan hujannya disenaraikan di tempat keempat antara titik panas biodiversiti di Asia selepas India, China dan Indonesia, serta diiktiraf sebagai hutan hujan tertua di dunia [1].

Satu kajian menyatakan Malaysia mempunyai lebih daripada seribu tumbuhan yang telah dikenal pasti mengandungi nilai perubatan [2]. Kajian lain melaporkan hampir 2,000 spesies tumbuhan tempatan dilaporkan mempunyai sifat perubatan [3]. Satu lagi ulasan menganggarkan Malaysia mempunyai kira-kira 1,200 tumbuhan ubatan [4].

Herba sebagai Sumber Pertumbuhan Ekonomi

Industri herba Malaysia telah ditandakan sebagai sumber pertumbuhan baharu dan dikenal pasti sebagai salah satu projek titik permulaan (EPP) di bawah Bidang Ekonomi Utama Negara (NKEA) pertanian dalam Program Transformasi Ekonomi yang bermula pada awal 2011 [2]. Di bawah Rancangan Malaysia Kesepuluh, industri herba ialah projek titik permulaan pertama bagi NKEA Pertanian [5].

Sebelum 2011, tiada program dan inisiatif yang menyeluruh untuk industri ini, sehingga Kementerian Pertanian dan Industri Asas Tani mula mengiktiraf kepentingan komoditi ini [6]. Di bawah inisiatif NKEA EPP1, sebuah agensi peneraju ditubuhkan di bawah kementerian tersebut [2].

Matlamat utama EPP1 ialah meningkatkan kandungan saintifik produk herba syarikat tempatan [2]. Syarikat-syarikat ini ditugaskan menghasilkan produk herba bernilai tinggi yang distandardkan melalui penyelidikan praklinikal dan klinikal, bagi menjana data keselamatan, kualiti dan keberkesanan untuk mendapatkan kelulusan tuntutan kesihatan [2].

Beberapa tumbuhan seperti tongkat ali, hempedu bumi, mengkudu, pegaga dan kelor telah ditetapkan sebagai produk herba keutamaan tinggi di bawah NKEA dalam Rancangan Malaysia Kesebelas [7].

Gambaran Pemain Industri: Kajian FRIM

Kajian rantaian nilai industri herba oleh FRIM dari 2014 hingga 2016 memberikan gambaran terperinci tentang industri ini di Semenanjung Malaysia [8]. Tinjauan meluas mengenal pasti dan merekod koordinat GPS seramai 6,545 pemain industri herba, meliputi pembekal bahan tanaman, penanam, pengeluar, pemborong dan peruncit [8].

Dapatan utama tinjauan terperinci terhadap 679 pemain [8]:

Industri masih di peringkat awal. Sebanyak 83% pemain beroperasi selepas tahun 2000.
Saiz kecil. Kira-kira 69% pemain hanya mempunyai 1 hingga 3 pekerja herba, dan 95% pembekal bahan tanaman serta 71% penanam mengusahakan kurang daripada 1 hektar.
Teknologi rendah. Kebanyakan pemain masih menggunakan sistem atau peralatan manual.
Penyimpanan lemah. Sebanyak 60% pemain tidak mempunyai tempat penyimpanan yang betul.
Pasaran tempatan. Sehingga 91% pembeli produk ialah rakyat tempatan, dan strategi pemasaran yang betul masih kurang.

Kajian juga mendapati bilangan industri herba yang ditubuhkan meningkat sebanyak 219% semasa Rancangan Malaysia Kesembilan dan Kesepuluh berbanding tempoh sebelumnya [8].

Lokasi Aktiviti Industri

Analisis lanjut FRIM terhadap 6,923 pemain rantaian herba mendapati aktiviti hulu lebih tertumpu di kawasan luar bandar, manakala kebanyakan aktiviti hiliran berada di kawasan bandar [5]. Pengkaji mencadangkan kerajaan mempertimbangkan lokasi strategik mengikut kategori aktiviti dalam perancangan dasar dan penyediaan infrastruktur [5].

Cabaran Utama Industri

Penyelarasan agensi. Industri herba melibatkan banyak kementerian dan agensi, menjadikan penyelarasan dan pelaksanaan tugas yang sukar [2].

Isu-isu lain. Satu kajian mengenal pasti isu seperti peraturan, penggunaan produk herba, kualiti produk, penyelidikan dan pembangunan, kesan sampingan, ubat herba import, harga, status pasaran semasa, teknologi dan sumber manusia [9].

Bahan mentah. Kelestarian bahan mentah merupakan isu yang perlu ditangani oleh penggubal dasar [8]. Bekalan tongkat ali dan kacip fatimah, dua spesies utama industri herba Malaysia, masih sangat bergantung kepada hutan semula jadi yang sumbernya semakin berkurangan [8].

Keselamatan. Walaupun herba sering dianggap “semula jadi” dan oleh itu selamat, banyak isu keselamatan dan kesan sampingan telah dilaporkan akibat bahan aktif, bahan cemar atau interaksi dengan ubat moden [10].

Peluang

Di sebalik cabaran, terdapat beberapa petunjuk positif:

Sebanyak 54% pemain industri berkelulusan diploma atau ijazah [8].
Majoriti (93%) pekerja industri herba ialah rakyat tempatan [8].
Kerajaan menyokong industri herba melalui insentif menerusi SME Corp dan agensi kerajaan lain [9].
Produk herba digunakan oleh kira-kira 20% penduduk [10].

Panduan Praktikal untuk Usahawan dan Petani

Pastikan identiti bahan tanaman sebelum menanam atau membeli bahan mentah.
Mulakan dengan skala kecil dan tingkatkan secara berperingkat.
Laburkan dalam tempat penyimpanan yang betul untuk mengekalkan kualiti bahan mentah.
Bina rangkaian pemasaran yang lebih luas, bukan sekadar melalui kenalan.
Patuhi peraturan pendaftaran produk sebelum menjual produk herba.
Jika racun perosak digunakan pada tanaman herba, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman herba, serta FRIM tentang bahan tanaman terpilih.

Kesimpulan

Malaysia mempunyai biodiversiti yang luar biasa dengan lebih seribu tumbuhan berpotensi perubatan, dan industri herba telah dijadikan projek keutamaan di bawah NKEA sejak 2011. Kajian FRIM menunjukkan industri ini berkembang pesat tetapi masih di peringkat awal, dengan majoriti pemain berskala kecil, menggunakan teknologi manual dan kekurangan tempat penyimpanan. Kelestarian bahan mentah, pengesahan spesies dan keselamatan produk merupakan cabaran utama yang perlu ditangani.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Sila rujuk agensi berkaitan untuk maklumat terkini tentang dasar dan peraturan industri herba.

Rujukan

[1] I. Ahmed (2021). Ethnomedicinal Uses of Some Common Malaysian Medicinal Plants. Pharmacognosy – Medicinal Plants [Working Title]. DOI: 10.5772/intechopen.96479. https://consensus.app/papers/details/c8695be2ee5f5d72aa639b88ceb5c997/

[2] Farizah Ahmad et al. (2015). Issues and Challenges in the Development of the Herbal Industry in Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/442fe06f9b43532da6a54c20bc0f3116/

[3] N. Zaini and F. Mustaffa (2019). Health benefits of commercialized herbal product in Malaysia-a review. Pharmacy & Pharmacology International Journal. DOI: 10.15406/ppij.2019.07.00260. https://consensus.app/papers/details/7c29da16d56154ae8ee1a44b52812bc9/

[4] J. Prieto and M. Hanafi (2023). Advances in Molecular Regulation of Prostate Cancer Cells by Top Natural Products of Malaysia. Current Issues in Molecular Biology. DOI: 10.3390/cimb45020099. https://consensus.app/papers/details/9b005cf8476a5c0ba132227f8e11784c/

[5] Rohana Abd Rahman and A. Bakar (2019). Relationship between Concentration and Location of the Herbal Industry. Journal of Environmental Science and Engineering B. DOI: 10.17265/2162-5263/2019.05.004. https://consensus.app/papers/details/73abed58cfbd565ea9fa419746a5e04d/

[6] N. Rahimah (2019). TRANSFORMATION OF HERBAL INDUSTRY IN MALAYSIA. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/9fbe64fa22685813a58d17ebcb1c26cc/

[7] Nurhuda Manshoor, Fatimah Salim et al. (2025). Biologically Active Compounds of Malaysian Medicinal and Aromatic Plants. Progress in the chemistry of organic natural products. DOI: 10.1007/978-3-031-86378-3_1. https://consensus.app/papers/details/b7b7544120425ceeba6b481560b2a829/

[8] A. Rohana, S. S. Zubaidah et al. (2017). Socio-economic background of herbal industry in peninsular Malaysia. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/4650b34a203b52309bb0f328f93a8fc2/

[9] S. Ahmad and Noraini Othman (2013). Strategic Planning, Issues, Prospects and the Future of the Malaysian Herbal Industry. International Journal of Academic Research in Accounting, Finance and Management Sciences. https://consensus.app/papers/details/c87a362c1ee0593c836270fc450a5be7/

[10] H. Ya’akob (2018). Current Scenario of Herbal Industry in Malaysia. Journal of Engineering and Science Research. DOI: 10.26666/rmp.jesr.2018.3.2. https://consensus.app/papers/details/c035e2e29e29582f94b413d7c09813a4/