Teratai (Nelumbo nucifera) ialah tumbuhan akuatik yang terkenal dengan bunganya yang indah dan daun bulat besar yang terapung atau berdiri di atas air. Di Asia, teratai bukan sekadar hiasan. Ubi (rizom), biji, daun dan bunganya telah lama digunakan sebagai makanan dan ubat tradisional.
Artikel ini meneliti nilai pemakanan, sebatian bioaktif dan peranan ekologi teratai, termasuk kajian di Tasik Chini.
Tumbuhan Berusia Ribuan Tahun dalam Dapur Asia
Teratai telah digunakan sebagai sayur, makanan berfungsi dan herba ubatan selama lebih 2,000 tahun [1]. Rizom dan biji merupakan bahagian utama yang dimakan [2]. Teratai ditanam dan dimakan di seluruh Asia dan digunakan dalam pelbagai sistem perubatan termasuk Ayurveda dan perubatan tradisional Cina [3].
Satu ulasan menyatakan semua bahagian tumbuhan teratai digunakan sebagai makanan dan ubat [4]. Bahagian seperti bunga, biji, akar, daun dan batang mempunyai potensi besar untuk kegunaan makanan dan bukan makanan [5].
Nilai Pemakanan Rizom (Ubi Teratai)
Analisis proksimat rizom teratai dalam satu kajian menunjukkan [6]:
| Komponen | Nilai |
|---|---|
| Kelembapan | 72.14% |
| Kanji | 10.05 |
| Karbohidrat | 16.03 g |
| Protein | 2.6 g |
| Lemak | 0.1 g |
| Serat | 3.2 g |
| Vitamin C | 38 mg |
| Kalsium | 40 mg |
| Kalium | 450 mg |
[6]
Ulasan sistematik mendapati rizom teratai kaya dengan vitamin, mineral dan serat diet [7]. Fitokimia utama termasuk polifenol, flavonoid dan alkaloid [7].
Biji Teratai
Biji teratai merupakan bahagian penting kerana komponen pemakanan dan bioaktifnya [4]. Kehadiran sebatian fenolik memberikan pelbagai aktiviti biologi kepada ekstrak biji [4]. Pengkaji juga melihat biji teratai sebagai sisa hortikultur kos rendah yang boleh dijadikan produk bernilai tambah [4].
Satu kajian yang meneliti teratai yang ditanam di Australia mendapati embrio biji teratai mempunyai kandungan fenolik total, flavonoid total dan aktiviti antioksidan tertinggi berbanding bahagian lain yang diuji [8]. Kulit rizom, buku rizom dan embrio biji merupakan hasil sampingan dan sisa pemprosesan yang mempunyai nilai komersial [8].
Sebatian Bioaktif
Kajian fitokimia telah mengenal pasti sekurang-kurangnya 255 juzuk dalam pelbagai bahagian teratai, termasuk protein, polisakarida, flavonoid, alkaloid, minyak pati dan triterpenoid [1]. Sebatian bioaktif utama teratai ialah alkaloid dan flavonoid [3].
Ulasan khusus tentang alkaloid teratai menyatakan sebatian ini terdiri terutamanya daripada aporfin, 1-benzilisokuinolin dan bisbenzilisokuinolin [9]. Namun, ketersediaan bio alkaloid ini agak rendah dalam badan, walaupun boleh dipertingkatkan melalui teknologi seperti nanoliposom dan mikrokapsul [9].
Kegunaan Tradisional dan Kajian Farmakologi
Secara tradisional, teratai digunakan untuk merawat dispepsia kronik, insomnia, gangguan saraf, penyakit kardiovaskular dan hiperlipidemia [1]. Ulasan farmakologi melaporkan aktiviti antiobesiti, antioksidan, antiradang, hepatoprotektif, hipoglisemik dan antitumor [1].
Satu ulasan meneliti potensi teratai dalam pencegahan kanser, dengan sebatian seperti alkaloid, polifenol dan terpenoid dipercayai bertanggungjawab terhadap aktiviti biologinya [2].
Penting untuk difahami bahawa kebanyakan bukti ini berasal daripada ulasan literatur, kajian makmal dan kegunaan tradisional. Sebahagian besar kajian tidak dijalankan secara klinikal ke atas manusia, jadi teratai tidak boleh dianggap sebagai ubat untuk mana-mana penyakit.
Peranan Ekologi dan “Kesan Teratai”
Dari segi ekologi, teratai memainkan peranan penting dalam ekosistem akuatik terutamanya melalui penapisan bio, sekali gus meningkatkan kepelbagaian biologi habitat [10]. Teratai juga terkenal dalam bidang biomimetik. “Kesan teratai” yang unik, iaitu keupayaan daunnya menolak air dan kotoran, digunakan untuk membangunkan bahan swabersih [10].
Teratai di Tasik Chini
Di Malaysia, teratai merupakan spesies asli berdaun terapung yang dominan di Tasik Chini, Pahang [11]. Namun, kajian mendapati komuniti makrofit di tasik ini sangat dinamik, dengan perubahan dominasi daripada Nelumbo nucifera kepada spesies tenggelam bukan asli, Cabomba furcata [11]. Rejim banjir mempunyai kesan kuat terhadap variasi dominasi ini [11]. Dapatan ini menunjukkan teratai di habitat semula jadi Malaysia memerlukan perhatian dari segi pemuliharaan.
Kegunaan dalam Industri Makanan
Ulasan menyatakan kandungan serat, kanji, vitamin dan mineral teratai memberi peluang untuk digunakan sebagai bahan tambahan berfungsi dalam industri makanan, seperti tepung dalam industri bakeri, makanan bayi, produk tersemperit dan minuman [5]. Namun, pengkaji menyatakan masih terdapat keperluan untuk mengkaji ciri tumbuhan ini, terutamanya bahagian rizom [5].
Panduan Praktikal
Nikmati teratai sebagai sebahagian diet seimbang, contohnya rizom dalam sup atau biji dalam pencuci mulut.
Masak rizom teratai dengan sempurna sebelum dimakan.
Beli dari sumber yang dipercayai dan elakkan mengutip dari tasik atau kolam tercemar.
Jangan gantikan ubat doktor dengan produk teratai.
Sokong pemuliharaan habitat teratai semula jadi seperti Tasik Chini.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI jika berminat menanam teratai secara komersial.
Kesimpulan
Teratai ialah tumbuhan akuatik serba guna yang rizom dan bijinya kaya dengan serat, mineral dan sebatian bioaktif seperti alkaloid, flavonoid dan polifenol. Ulasan saintifik melaporkan pelbagai aktiviti farmakologi, tetapi kebanyakan bukti masih di peringkat makmal dan ketersediaan bio alkaloidnya rendah. Di Malaysia, teratai di Tasik Chini menghadapi persaingan daripada spesies bukan asli, menjadikan pemuliharaannya penting.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Teratai dan produknya tidak boleh menggantikan rawatan doktor. Rujuk doktor atau ahli farmasi sebelum menggunakan teratai untuk tujuan perubatan, terutamanya bagi wanita hamil, ibu menyusu dan individu yang mengambil ubat.
Rujukan
[1] Gui-Lin Chen et al. (2019). Research advances in traditional and modern use of Nelumbo nucifera: phytochemicals, health promoting activities and beyond. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. DOI: 10.1080/10408398.2018.1553846.
[2] A. Bishayee et al. (2022). Lotus (Nelumbo nucifera Gaertn.) and Its Bioactive Phytocompounds: A Tribute to Cancer Prevention and Intervention. Cancers. DOI: 10.3390/cancers14030529.
[3] K. Paudel et al. (2015). Phytochemical Profile and Biological Activity of Nelumbo nucifera. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2015/789124.
[4] Sneh Punia Bangar et al. (2022). A comprehensive review on lotus seeds (Nelumbo nucifera Gaertn.): Nutritional composition, health-related bioactive properties, and industrial applications. Journal of Functional Foods. DOI: 10.1016/j.jff.2022.104937.
[5] Qazi A. Showkat et al. (2020). Bioactive components, physicochemical and starch characteristics of different parts of lotus (Nelumbo nucifera Gaertn.) plant: a review. International Journal of Food Science and Technology. DOI: 10.1111/ijfs.14863.
[6] B. Pathrose et al. (2019). Insights into the composition of lotus rhizome. Unknown Journal.
[7] Fei Zhao et al. (2024). Phytochemical Properties and Nutritional Benefits of Lotus Rhizome (Nelumbo nucifera): A Comprehensive Review. International Journal of Aquaculture. DOI: 10.5376/ija.2024.14.0011.
[8] Zihan Zhu et al. (2022). LC-ESI-QTOF-MS/MS Characterization and Estimation of the Antioxidant Potential of Phenolic Compounds from Different Parts of the Lotus (Nelumbo nucifera) Seed and Rhizome. ACS Omega. DOI: 10.1021/acsomega.1c07018.
[9] Zhen-Yu Wang et al. (2021). Alkaloids from lotus (Nelumbo nucifera): recent advances in biosynthesis, pharmacokinetics, bioactivity, safety, and industrial applications. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. DOI: 10.1080/10408398.2021.2009436.
[10] Hang Yang et al. (2024). Lotus (Nelumbo nucifera): a multidisciplinary review of its cultural, ecological, and nutraceutical significance. Bioresources and Bioprocessing. DOI: 10.1186/s40643-024-00734-y.
[11] Z. Sharip (2011). Interactions among freshwater macrophytes and physical-chemical-biological processes in Lake Chini, Malaysia.
