Bidara sering dianggap selamat kerana ia tumbuhan semula jadi yang telah digunakan sejak turun-temurun. Namun, “semula jadi” tidak semestinya bermakna selamat untuk semua orang dan dalam semua dos. Artikel ini merumuskan apa yang diketahui daripada kajian saintifik tentang keselamatan bidara, termasuk jurang pengetahuan yang masih wujud.
Gambaran Umum daripada Ulasan Saintifik
Ulasan komprehensif genus Ziziphus pada 2020 menyatakan bahawa kajian toksisiti menunjukkan spesies dalam genus ini kelihatan tidak toksik pada dos terapeutik biasa [1]. Namun, ulasan yang sama menegaskan bahawa kajian yang teliti tentang standardisasi farmaseutikal, mekanisme tindakan dan toksisiti masih diperlukan [1].
Ulasan 2022 tentang bidara arab pula lebih berhati-hati. Penyelidik menyatakan bahawa *keselamatan dan keberkesanan Z. spina-christi* belum dinilai sepenuhnya pada manusia**, dan dos standard serta keselamatan daun perlu ditetapkan [2].
Bukti Keselamatan daripada Kajian Haiwan
Pengambilan secara oral
Kajian pada tikus di Mesir memberikan beberapa maklumat penting tentang ekstrak butanol daun bidara arab [3]. Rawatan 100 mg/kg selama tiga bulan tidak menyebabkan gangguan fungsi atau struktur hati dan buah pinggang, dan tidak mengubah parameter darah. Dos maut median secara oral pada mencit ialah 3,820 mg/kg, lebih tinggi daripada ubat glibenclamide yang dibandingkan dalam kajian yang sama.
Namun, pada dos yang jauh lebih tinggi daripada dos berkesan, ekstrak tersebut menghasilkan kesan menekan sistem saraf pusat pada tikus [3]. Dapatan ini selari dengan ulasan yang menyatakan saponin jujubosida mempunyai sifat sedatif dan anxiolitik, manakala alkaloid siklopeptida mempunyai sifat sedatif dan antikonvulsan [4]. Oleh itu, pengambilan dalam dos besar mungkin menyebabkan rasa mengantuk.
Penggunaan pada kulit
Beberapa kajian menilai keselamatan produk bidara yang disapu pada kulit. Salap ekstrak daun jujube 10% didapati tidak toksik dalam ujian kerengsaan kulit akut pada arnab dan selepas pemberian berulang pada tikus [5]. Gel ekstrak daun Z. oenoplia pula tidak menyebabkan kematian, tanda toksik atau tindak balas kulit seperti bengkak dan kemerahan pada tikus selama 28 hari [6]. Kajian salap daun Z. mauritiana turut melaporkan sifat tidak toksik dalam ujian toksisiti akut [7].
Kajian sel di makmal
Ekstrak daun bidara arab tidak menunjukkan kesan sitotoksik terhadap sel kulit manusia HaCaT dan sel usus tikus IEC-6 [8]. Ekstrak alkohol daun bidara arab juga tidak menunjukkan sitotoksisiti terhadap sel darah merah pada kepekatan yang diuji [9].
Logam Berat
Tumbuhan boleh menyerap logam berat daripada tanah yang tercemar. Kajian di Nigeria mendapati kandungan zink, plumbum, kalium dan beberapa anion dalam daun Z. mauritiana berada dalam atau di bawah had yang dibenarkan WHO/FAO [10]. Namun, keputusan ini bergantung kepada tempat pokok ditanam. Pokok yang tumbuh di tepi jalan raya sibuk atau berhampiran kawasan perindustrian mungkin mengandungi lebih banyak bahan cemar.
Interaksi dengan Ubat
Satu kebimbangan penting ialah interaksi dengan ubat moden. Dalam kajian tikus, ekstrak daun bidara arab dan christinin-A meningkatkan kesan penurunan gula dan perangsangan insulin oleh ubat glibenclamide [3]. Ini bermakna pesakit diabetes yang mengambil ubat sulfonilurea dan pada masa yang sama menggunakan bidara mungkin berisiko mengalami gula darah terlalu rendah. Walaupun interaksi ini belum dibuktikan pada manusia, ia wajar diambil kira.
Kumpulan yang Perlu Berhati-hati
Berdasarkan maklumat yang ada, beberapa kumpulan perlu lebih berhati-hati sebelum mengambil bidara secara oral dalam jumlah yang banyak:
1. Pesakit diabetes yang mengambil ubat penurun gula darah [3].
2. Wanita hamil dan menyusu, kerana keselamatan bagi kumpulan ini tidak ditemui dalam kajian yang dicari. Satu ulasan juga menyenaraikan aktiviti antifertiliti antara kesan farmakologi Z. mauritiana yang dilaporkan [11].
3. Mereka yang mengambil ubat penenang, kerana kemungkinan kesan sedatif pada dos tinggi [3][4].
4. Kanak-kanak, kerana dos yang sesuai belum ditetapkan [2].
5. Individu yang alah kepada tumbuhan, terutamanya bagi produk yang disapu pada kulit.
Jurang Pengetahuan
Walaupun banyak kajian dijalankan, beberapa jurang penting masih wujud. Pertama, kebanyakan kajian keselamatan menggunakan haiwan atau sel, bukan manusia [2]. Kedua, ekstrak yang dikaji biasanya disediakan menggunakan pelarut tertentu seperti butanol, etanol atau metanol, berbeza daripada air rebusan atau daun segar yang digunakan di rumah. Ketiga, tiada dos standard yang ditetapkan untuk penggunaan daun bidara [2]. Ulasan 2026 tentang bidara arab turut menekankan keperluan kaedah ekstraksi yang seragam, penanda analitikal yang disahkan dan kajian klinikal yang direka dengan baik [12].
Panduan Praktikal
1. Gunakan secara sederhana dan elakkan dos yang besar.
2. Beritahu doktor atau ahli farmasi jika anda menggunakan bidara bersama ubat lain.
3. Pilih daun daripada pokok yang ditanam di kawasan bersih, jauh dari jalan raya sibuk dan kawasan perindustrian.
4. Pilih produk berdaftar jika membeli produk komersial.
5. Hentikan penggunaan dan dapatkan nasihat perubatan jika berlaku kesan sampingan seperti ruam, pening atau rasa terlalu mengantuk.
Kesimpulan
Kajian haiwan dan makmal secara umumnya menunjukkan bidara mempunyai toksisiti yang rendah, sama ada diambil secara oral pada dos sederhana atau disapu pada kulit. Namun, dos yang sangat tinggi menyebabkan kesan menekan sistem saraf pada tikus, dan ekstrak bidara meningkatkan kesan ubat diabetes glibenclamide. Keselamatan pada manusia belum dinilai sepenuhnya dan dos standard belum ditetapkan, jadi penggunaan secara berhati-hati adalah pendekatan yang bijak.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan pengganti nasihat doktor. Wanita hamil, ibu menyusu, kanak-kanak dan mereka yang mengambil ubat perlu berbincang dengan doktor sebelum menggunakan bidara.
Rujukan
[1] Ezzouhra El Maaiden et al. (2020). Genus Ziziphus: A comprehensive review on ethnopharmacological, phytochemical and pharmacological properties. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.112950.
[2] M. Abdulrahman et al. (2022). Ethnopharmacology, Biological Evaluation, and Chemical Composition of Ziziphus spina-christi (L.) Desf.: A Review. Advances in Pharmacological and Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.1155/2022/4495688.
[3] Ahmed O. Abdel-Zaher et al. (2005). Antidiabetic activity and toxicity of Zizyphus spina-christi leaves. Journal of ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2005.04.007.
[4] M. Goyal et al. (2012). Review on ethnomedicinal uses, pharmacological activity and phytochemical constituents of Ziziphus mauritiana (Z. jujuba Lam., non Mill) Ziziphus mauritiana (Z. jujuba Lam., non Mill)’nin etnomedikal kullanimi, farmakojik aktivitesi ve fitokimyasal bile?enleri üzerine derleme. Unknown Journal. DOI: 10.5455/spatula.20120422080614.
[5] M. Hovane? et al. (2022). Wound Healing and Anti-Inflammatory Effects of a Newly Developed Ointment Containing Jujube Leaves Extract. Life. DOI: 10.3390/life12121947.
[6] Devlina Pal et al. (2023). Promising Pharmacological Activities of Ziziphus Herbal Extract and its Formulations. Research Journal of Pharmacy and Technology. DOI: 10.52711/0974-360x.2023.00544.
[7] D. Rajan et al. (2013). Wound healing activity of an herbal ointment containing the leaf extract of Ziziphus Mauritiana Lam. African Journal of Pharmacy and Pharmacology. DOI: 10.5897/ajpp12.795.
[8] M. Karar et al. (2016). Phenolic Profile and In Vitro Assessment of Cytotoxicity and AntibacterialActivity of Ziziphus spina-christi Leaf Extracts. Medicinal Chemistry. DOI: 10.4172/2161-0444.1000339.
[9] K. Al-azawi et al. (2022). Evaluation the antimicrobial and antioxidant activities of the Ziziphus spina-christi plant leaves. TECHNOLOGIES AND MATERIALS FOR RENEWABLE ENERGY, ENVIRONMENT AND SUSTAINABILITY: TMREES21Gr. DOI: 10.1063/5.0092320.
[10] J. Yakubu et al. (2021). Phytochemical, Antimicrobial, Elemental and Anionic Analysis of Methanol Leaf Extract of Ziziphus mauritiana LAM. Bulletin of Pure & Applied Sciences- Chemistry. DOI: 10.5958/2320-320x.2021.00018.2.
[11] T. Kumari et al. (2025). A systematic review on Ziziphus mauritiana. International Journal of Pharmacology and Clinical Research. DOI: 10.33545/26647613.2025.v7.i1a.51.
[12] Mohamed Abdul Rida Yaseen et al. (2026). Therapeutic Potential of Ziziphus Spina-Christi (Sidr) Extracts: Linking Green Extraction and Analytical Standardization to Pharmacological Activity and Nanodelivery. International Journal of Scientific Research and Modern Technology. DOI: 10.38124/ijsrmt.v5i6.1511.
