Bahan tanaman yang berkualiti dan mencukupi ialah antara halangan utama dalam perkembangan industri heliconia [1]. Banyak varieti heliconia yang mendapat permintaan tinggi ialah varieti import, jadi teknik pembiakan yang cekap sangat penting. Artikel ini menerangkan tiga kaedah utama pembiakan heliconia berdasarkan kajian.
1. Pembiakan dengan Rizom
Pembiakan dengan rizom ialah kaedah paling cepat dan paling boleh dipercayai untuk menanam heliconia [2]. Kajian pada H. velloziana mendapati pembiakan vegetatif melalui rizom lebih cepat berbanding pembiakan seks: akar terbentuk selepas sebulan, manakala tunas muda mula tumbuh selepas empat hingga enam minggu [3].
Saiz rizom penting
Kajian dua tahun pada Golden Torch membandingkan keratan rizom satu, dua dan tiga nod [4]:
Rizom tiga nod menghasilkan pokok tertinggi, luas daun terbesar (1,009 cm²) dan bilangan jambak tertinggi (4.66 serumpun).
Rizom tiga nod di bawah teduhan menghasilkan jambak berkualiti tertinggi.
Rizom dua nod di kawasan terbuka menggalakkan pembungaan awal dan bilangan jambak yang lebih tinggi.
Pengawal atur tumbesaran
Penggunaan pengawal atur tumbesaran untuk meningkatkan pengeluaran anak pokok dikaji pada varieti import seperti St. Vincent Red, Golden Torch Adrian dan Sexy Pink, dengan matlamat menurunkan kos penanaman varieti elit [2].
2. Pembiakan dengan Biji
Tidak semua spesies heliconia menghasilkan biji. Biji juga tidak menentu untuk bercambah, dan anak benih mungkin mengambil masa 12 bulan atau lebih untuk muncul [2]. Kajian pada H. velloziana mendapati biji mengambil masa sekitar empat bulan untuk bercambah, mungkin disebabkan embrio yang belum berkembang dan endokarp yang keras [3].
Kultur embrio
Untuk mengatasi masalah ini, embrio zigotik boleh dikultur di makmal:
Kajian pada H. rostrata dan H. bihai mendapati arang teraktif penting untuk percambahan embrio, dengan 100% percambahan dalam rawatan terbaik. Namun, pencemaran bakteria semasa subkultur menjadikan mikropropagasi spesies ini tidak dapat dilaksanakan dalam kajian tersebut [5].
Kajian pada H. bihai Lobster Claw Two mendapati tumbuhan daripada kultur embrio berbunga lebih awal tanpa perubahan morfologi pada bahagian vegetatif atau jambak [6].
3. Kultur Tisu (Mikropropagasi)
Mikropropagasi boleh menjadi alternatif yang berkesan untuk membawa varieti baharu ke pasaran dan untuk pemuliharaan biodiversiti [7]. Ulasan bibliometrik 2025 mendapati 53% penyelidikan pembiakan heliconia tertumpu kepada bioteknologi tumbuhan, dengan Mexico, Cuba dan Brazil sebagai negara utama [8].
Contoh protokol
| Kajian | Bahan | Hasil |
|---|---|---|
| Nathan 1992 | Tunas rizom H. psittacorum | Medium MS + BA + air kelapa untuk permulaan [9] |
| Zeng 2004 | Tunas baharu daripada rizom 10 spesies | Kemandirian anak pokok lebih 90% [10] |
| Reshmi 2008 | Pucuk H. chartacea Sexy Pink | 90% kemandirian di ladang [11] |
| Colombo 2016 | Hibrid H. bihai × H. caribaea | 100% kemandirian semasa penyesuaian [12] |
Inovasi organik
Ulasan 2025 mengenal pasti dua inovasi yang sesuai untuk pertanian organik: penggunaan air kelapa untuk percambahan dan pertumbuhan eksplan sebagai pengganti garam mineral, dan sabut kelapa sebagai substrat penyesuaian [8]. Ini relevan untuk Malaysia yang mempunyai bekalan kelapa yang banyak.
Penyesuaian anak pokok
Kajian penyesuaian anak pokok H. bihai hasil kultur tisu mendapati [13]:
Pasir basuh dan substrat komersial memberikan hasil terbaik.
Teduhan 50% ke atas, terutamanya 70% hingga 80%, adalah paling sesuai.
Akar daripada makmal tidak berfungsi dan mengalami nekrosis, tetapi anak pokok membentuk akar baharu semasa penyesuaian. Ini mencadangkan peringkat pengakaran di makmal mungkin tidak diperlukan.
Cabaran kultur tisu
Kesukaran utama dalam mikropropagasi banyak spesies heliconia ialah kekerapan tinggi pencemaran endogen [5]. Kajian di Cuba mendapati pencemaran mikrob menjejaskan kemandirian eksplan, dan larutan natrium hipoklorit 5% memberikan hasil pensterilan yang lebih baik [14].
Kepentingan Bahan Tanaman Bersih
Bahan tanaman bebas patogen penting untuk ladang komersial, dan kultur tisu membolehkan pengekalan ciri-ciri hibrid [12]. Ini sangat penting kerana heliconia boleh membawa bakteria penyakit layu yang turut menyerang pisang [15].
Panduan Praktikal
1. Gunakan rizom dua hingga tiga nod untuk penanaman biasa [4].
2. Pilih rizom daripada pokok sihat tanpa tanda layu atau reput.
3. Bagi varieti mahal atau baharu, pertimbangkan anak pokok kultur tisu yang bebas penyakit [12].
4. Sesuaikan anak pokok kultur tisu di bawah teduhan 50% hingga 80% [13].
5. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
6. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang sumber bahan tanaman yang dipercayai.
Bagi pengusaha kecil, gabungan pembiakan rizom untuk penanaman biasa dan pembelian anak pokok kultur tisu untuk varieti baharu mungkin merupakan pendekatan paling praktikal dari segi kos dan risiko penyakit [2][12].
Kesimpulan
Rizom ialah kaedah pembiakan heliconia yang paling cepat dan boleh dipercayai, dengan rizom tiga nod menghasilkan pokok dan bunga terbaik. Pembiakan biji lambat dan tidak menentu, tetapi kultur embrio boleh membantu. Kultur tisu berpotensi untuk pengeluaran besar-besaran bahan tanaman bersih, walaupun pencemaran endogen kekal sebagai cabaran utama.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk bahan tanaman dan amalan pembiakan yang disyorkan.
Rujukan
[1] M. Malakar et al. (2023). Review of recent advances in post-harvest techniques for tropical cut flowers and future prospects: Heliconia as a case-study. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2023.1221346.
[2] C. Reshmi et al. (2016). Effect of growth regulators on sucker production in exonic varieties of heliconia. Unknown Journal.
[3] D. Simão et al. (2003). Morphological aspects of the propagation in Heliconia velloziana L. Emygd. (Zingiberales: Heliconiaceae). Brazilian Archives of Biology and Technology. DOI: 10.1590/s1516-89132003000100011.
[4] Mohanty Sukirti et al. (2026). Assessing the planting material size and light intensity levels for maximization of quality flower production in Heliconia cv. Golden Torch. Plant Science Today. DOI: 10.14719/pst.11605.
[5] E. D. de Souza et al. (2010). Micropropagation of Heliconia rostrata and Heliconia bihai from Mature Zygotic Embryos. Unknown Journal. DOI: 10.17660/actahortic.2010.865.43.
[6] C. Ulisses et al. (2018). Physiological development of zygotic embryos of heliconias propagated in vitro and conventionally. Horticultura Brasileira. DOI: 10.1590/s0102-053620180214.
[7] M. Malakar et al. (2022). Biotechnological approaches to overcome hybridization barriers and use of micropropagation tool for further improvement in Heliconia: a review. Plant Cell, Tissue and Organ Culture (PCTOC). DOI: 10.1007/s11240-022-02300-w.
[8] Mario Alejandro Hernández-Chontal et al. (2025). Research trends in heliconia propagation. Ornamental Horticulture. DOI: 10.1590/2447-536x.v31.e312956.
[9] M. J. Nathan et al. (1992). In Vitro Propagation of Heliconia psittacorum by Bud Culture. Hortscience. DOI: 10.21273/hortsci.27.5.450.
[10] Song-Jun Zeng et al. (2004). In vitro propagation of Heliconia plants. Journal of Tropical and Subtropical Botany.
[11] C. Reshmi et al. (2008). In vitro propagation of Heliconia chartacea via enhanced release of axillary buds. Journal of Ornamental Horticulture.
[12] R. Colombo et al. (2016). In vitro multiplication and acclimatization of Heliconia hybrid (Heliconia bihai x Heliconia caribaea ‘Jacquinii’). Unknown Journal. DOI: 10.33158/asb.2016v2i1p1.
[13] P. H. V. Rodrigues et al. (2005). Acclimatization of micropropagated Heliconia bihai (Heliconiaceae) plants. Scientia Agricola. DOI: 10.1590/s0103-90162005000300016.
[14] F. M. S. Rodríguez et al. (2013). Establecimiento in vitro de Heliconia rostrata Ruiz & Pavón y Heliconia wagnerina Petersen. Biotecnología Vegetal.
[15] N. Peeters et al. (2013). Ralstonia solanacearum, a widespread bacterial plant pathogen in the post-genomic era. Molecular plant pathology. DOI: 10.1111/mpp.12038.
