Kenapa Kerugian Pisang Begitu Tinggi? Cabaran dari Ladang ke Pengguna

Pisang merupakan antara tanaman yang paling penting dalam pengeluaran dan perdagangan pertanian global. Namun, buah ini tergolong dalam hasil segar yang mudah rosak. Faktor luaran boleh menjejaskan kualitinya dengan ketara, lalu menyebabkan kerugian yang tinggi sepanjang rantaian bekalan lepas tuai [1]. Satu kajian eksperimen terkini melaporkan bahawa kehilangan lepas tuai (postharvest losses) pada pisang melebihi 40% di peringkat global. Punca utamanya ialah pemasakan pantas dan keadaan simpanan yang tidak sesuai [2]. Sebagai perbandingan, kehilangan dan pembaziran buah-buahan serta sayur-sayuran secara keseluruhan dari ladang hingga ke pengguna dianggarkan sekitar 37% [4]. Artikel ini mengupas empat penerbitan, iaitu dua kajian ulasan, satu kajian eksperimen dan satu ulasan ringkas dalam bidang fisiologi tumbuhan. Tumpuannya ialah punca kerugian tersebut, kaedah yang digunakan, dapatan utama serta batasan setiap penerbitan.

Pisang sebagai Buah Klimakterik: Asas Fisiologi Kehilangan Lepas Tuai

Untuk memahami kerugian pisang, sifat fisiologinya perlu difahami terlebih dahulu. Pisang ialah buah klimakterik (climacteric fruit) dengan jangka hayat simpanan (shelf life) yang pendek. Oleh itu, amalan lepas tuai yang baik di sepanjang rantaian bekalan amat penting untuk mengekalkan kualitinya [3]. Buah klimakterik, termasuk tomato dan pisang, mengalami lonjakan pengeluaran etilena (ethylene burst) dan peningkatan kadar respirasi (respiratory rate) pada permulaan pemasakan [4].

Seale [4] mengulas dua kajian yang meneliti pengawalaturan pemasakan pisang, sama ada pada peringkat transkripsi (transcriptional) mahupun pasca-translasi (post-translational). Salah satu kajian tersebut melibatkan pisang Musa ABB Pisang Awak. Kajian itu menunjukkan bahawa protein F-box yang berkait dengan isyarat etilena, iaitu EIN3-BINDING F BOX PROTEIN 1 (EBF1), berinteraksi dengan faktor transkripsi ABSCISIC ACID-INSENSITIVE 5 (ABI5)-LIKE. Interaksi ini melembutkan buah dengan mengaktifkan enzim penguraian kanji dan dinding sel [4]. Menariknya, MaEBF1 tidak bertindak seperti protein F-box klasik dalam konteks ini kerana tiada ubikuitinasi (ubiquitination) sasaran dapat dikesan [4].

Seale [4] juga menegaskan bahawa pemasakan pisang kelihatan lebih kompleks berbanding buah klimakterik lain kerana melibatkan sekurang-kurangnya dua gelung pengawalaturan yang saling berkait. Selain itu, evolusi berbeza tetapi menumpu (convergent evolution) dalam kalangan angiosperma bermakna mekanisme pemasakan tidak semestinya sama antara spesies [4]. Dapatan ini memberi asas molekul kepada pemerhatian praktikal bahawa pemasakan pisang sukar dikawal.

Skop dan Pendekatan Kajian yang Diulas

Keempat-empat penerbitan berbeza dari segi reka bentuk dan tujuan:

• Al-Dairi et al. [1] ialah kajian ulasan yang menghuraikan atribut kualiti pisang dari aspek pemakanan, kimia, fizikal dan fisiologi. Ulasan ini turut membincangkan teknologi yang diamalkan dalam rantaian bekalan serta kesannya terhadap ciri buah. Ia juga mengetengahkan kajian terkini tentang pembungkusan dan menghuraikan teknik pemprosesan imej tanpa musnah (non-destructive image processing) yang digunakan pada pisang [1].
• Sugianti et al. [3] ialah kajian ulasan yang menghuraikan ciri fisiologi pisang selepas dituai, serta teknologi yang sedang dikaji dan yang telah diterima pakai secara praktikal. Ulasan ini menekankan titik kawalan kualiti kritikal dalam rantaian bekalan, iaitu penyimpanan, pemasakan buatan (artificial ripening) dan pengangkutan [3].
• Hossain et al. [2] ialah kajian eksperimen berskala besar. Kajian ini menilai kesan suhu simpanan (4, 14 dan 25 °C), bahan pembungkusan (kawalan, bekas plastik, beg polietilena dan gabungan), rawatan air panas (hot water treatment, HWT: 50–60 °C selama 5 minit) dan tempoh simpanan (0–12 hari). Sebanyak 16 parameter kualiti diukur pada 1,200 sampel dan dianalisis menggunakan statistik bukan parametrik (nonparametric statistics) [2].
• Seale [4] ialah ulasan ringkas yang merumuskan dua kajian molekul tentang pengawalaturan pemasakan pisang.

Kajian Hossain et al. [2] turut membandingkan tiga algoritma pembelajaran mesin (machine learning, ML), iaitu k-jiran terdekat (k-nearest neighbours, KNN), mesin vektor sokongan (Support Vector Machine, SVM) dan Random Forest. Pemilihan ciri dibuat berdasarkan Faktor Inflasi Varians (Variance Inflation Factor, VIF), manakala data latihan diseimbangkan menggunakan Teknik Pensampelan Berlebihan Minoriti Sintetik (Synthetic Minority Oversampling Technique, SMOTE) [2].

Dapatan Utama: Suhu Simpanan, Pembungkusan dan Pengelasan Kualiti

Dapatan kuantitatif yang paling terperinci datang daripada Hossain et al. [2]:

• Suhu simpanan. Simpanan sejuk pada 14 °C mengimbangi kawalan pemasakan sambil mengelakkan kecederaan dingin (chilling injury). Pada suhu ini, jumlah pepejal terlarut (total soluble solids, TSS) ialah 6.51 ± 3.03 °Brix dan kekerasan (firmness) ialah 10.99 ± 1.30 N [2].
• Pembungkusan. Pembungkusan atmosfera terubah suai (modified atmosphere packaging, MAP) mengurangkan kehilangan berat sebanyak 51% dan pereputan (decay) sebanyak 80% (p<0.001) [2].
• Interaksi suhu dan masa. Interaksi antara suhu simpanan dan hari simpanan memberi kesan signifikan terhadap kesemua parameter (F = 81–443, p<0.001). Hal ini menunjukkan bahawa kinetik perubahan kualiti bergantung pada suhu [2].
• Pengelasan kualiti. Random Forest mencatatkan prestasi terbaik dengan ketepatan (accuracy) 95.0%, skor F1 = 0.9499 dan Cohen’s ? = 0.9223 [2]. Analisis SHAP menunjukkan bahawa tempoh simpanan (hari), warna a* (kehijauan) dan peratus pereputan merupakan ciri peramal yang paling penting [2].

Hossain et al. [2] menyimpulkan bahawa gabungan simpanan pada 14 °C dengan MAP ialah strategi pengawetan paling berkesan. Gabungan ini memanjangkan jangka hayat simpanan, mengelakkan kecederaan dingin dan membolehkan penilaian kualiti rantaian bekalan secara masa nyata [2].

Strategi Mengurangkan Kerugian Sepanjang Rantaian Bekalan

Kedua-dua kajian ulasan menyenaraikan pelbagai teknologi yang digunakan dalam rantaian bekalan pisang, iaitu penyimpanan, pemasakan buatan, pembungkusan, pengendalian dan pengangkutan [1][3]. Al-Dairi et al. [1] menegaskan bahawa pemahaman tentang perubahan kualiti semasa pemasakan perlu mendahului pelaksanaan teknologi lepas tuai. Pandangan yang sama dikemukakan oleh Sugianti et al. [3]. Al-Dairi et al. [1] turut mencadangkan strategi untuk mengurangkan kehilangan kualiti fizikal, kimia dan pemakanan pisang. Ulasan tersebut juga menggariskan hala tuju penyelidikan masa depan ke arah keselamatan, jaminan bekalan dan kualiti buah [1].

Dari sudut pemantauan, teknik pemprosesan imej tanpa musnah [1] dan model pengelasan berasaskan pembelajaran mesin [2] menunjukkan peralihan ke arah penilaian kualiti yang lebih objektif dan pantas. Dari sudut biologi pula, pengenalpastian pengawal atur molekul seperti MaEBF1 dan ABI5-LIKE [4] membuka ruang untuk memahami cara pelembutan buah dikawal. Namun, abstrak tidak membincangkan aplikasi langsungnya dalam pengurusan lepas tuai.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Beberapa perkara utama perlu difahami daripada penerbitan ini:

• Kerugian berpunca daripada biologi dan pengurusan. Sifat klimakterik pisang [3][4] menyebabkan pemasakan berlaku dengan cepat. Pada masa yang sama, simpanan yang tidak sesuai mempercepatkan kerosakan [2].
• Suhu ialah pemboleh ubah kritikal tetapi memerlukan keseimbangan. Suhu yang terlalu tinggi mempercepatkan pemasakan, manakala suhu terlalu rendah berisiko menyebabkan kecederaan dingin. Hossain et al. [2] mendapati 14 °C sebagai titik keseimbangan dalam julat yang diuji.
• Kesan masa bergantung pada suhu. Interaksi suhu × hari yang signifikan [2] bermakna kesan suatu suhu tidak boleh dinilai tanpa mengambil kira tempoh simpanan.
• Pembungkusan memberi kesan besar. Pengurangan pereputan sebanyak 80% dan kehilangan berat sebanyak 51% melalui MAP [2] menunjukkan bahawa intervensi yang agak ringkas boleh memberi impak yang tinggi.
• Angka kerugian berbeza mengikut skop. Angka 40% merujuk khusus kepada pisang [2], manakala 37% merujuk kepada buah-buahan dan sayur-sayuran secara keseluruhan [4]. Kedua-dua angka ini tidak wajar dibandingkan secara langsung.

Kekurangan dan Batasan Kajian

Penilaian ini hanya berdasarkan abstrak. Oleh itu, beberapa batasan dapat dikenal pasti:

• Kultivar dan lokasi tidak dinyatakan dalam [2]. Abstrak hanya menyebut Musa sp. tanpa menyatakan kultivar atau lokasi kajian. Hal ini menyukarkan penilaian sejauh mana dapatan boleh digeneralisasikan kepada kultivar lain.
• Tempoh simpanan yang singkat. Tempoh maksimum 12 hari [2] mungkin tidak mencerminkan rantaian bekalan yang lebih panjang, misalnya pengangkutan jarak jauh.
• Kebolehubahan data yang tinggi. Sisihan piawai TSS pada 14 °C (±3.03 °Brix berbanding min 6.51) [2] adalah besar. Ini mungkin mencerminkan penggabungan data merentas hari simpanan, tetapi abstrak tidak menjelaskannya.
• Butiran rawatan dan pembungkusan kurang jelas. HWT dilaporkan sebagai julat (50–60 °C), dan kesannya tidak dinyatakan dalam abstrak. Hubungan antara kategori pembungkusan yang diuji dengan istilah “MAP” juga tidak diperincikan [2].
• Kesahan luaran model pembelajaran mesin. Ketepatan 95.0% [2] diperoleh dengan data yang diseimbangkan melalui SMOTE. Abstrak tidak menyatakan sama ada model diuji pada set data bebas daripada keadaan rantaian bekalan sebenar.
• Faktor yang tidak diukur. Abstrak [2] tidak melaporkan penilaian deria (sensory evaluation), kandungan nutrien atau analisis kos-faedah bagi strategi yang dicadangkan.
• Reka bentuk ulasan naratif. Abstrak [1] dan [3] tidak menyatakan kaedah carian literatur, kriteria pemilihan kajian atau sebarang sintesis kuantitatif. Oleh itu, kekuatan bukti yang dirumuskan sukar dinilai.
• Skop molekul yang sempit. Dapatan dalam [4] tertumpu pada satu kultivar (Pisang Awak) dan bersifat mekanistik. Kaitannya dengan pengurangan kerugian di peringkat praktikal belum ditunjukkan. Abstrak ini juga tidak lengkap.

Kesimpulan

Kerugian pisang yang tinggi berpunca daripada gabungan sifat klimakterik buah yang memasak dengan pantas dan pengurusan simpanan yang tidak sesuai [2][3][4]. Kajian ulasan menekankan kepentingan memahami perubahan kualiti semasa pemasakan, di samping mengoptimumkan penyimpanan, pemasakan buatan, pembungkusan, pengendalian dan pengangkutan [1][3]. Bukti eksperimen pula menunjukkan bahawa simpanan pada 14 °C bersama MAP merupakan strategi yang menjanjikan [2]. Walau bagaimanapun, kajian lanjutan yang melibatkan pelbagai kultivar, tempoh simpanan yang lebih panjang dan pengesahan dalam rantaian bekalan sebenar masih diperlukan.

Rujukan:

1. M. al-Dairi et al. (2023). Postharvest quality, technologies, and strategies to reduce losses along the supply chain of banana: A review. Trends in Food Science & Technology. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2023.03.003
2. I. Hossain et al. (2026). Integrated post-harvest management and Random Forest–based quality classification for extending banana (Musa sp.) shelf life. LWT. https://doi.org/10.1016/j.lwt.2026.119575
3. C. Sugianti et al. (2022). Recent Postharvest Technologies in the Banana Supply Chain. Reviews in Agricultural Science. https://doi.org/10.7831/ras.10.0_123
4. M. Seale (2022). Banana ripening control: a non-canonical F-box protein links ethylene and ABA signaling. Plant Physiology. https://doi.org/10.1093/plphys/kiab560