Bagi masyarakat Melayu, pucuk gajus bukan sekadar daun pokok. Pucuk muda yang berwarna kemerahan sering dimakan mentah sebagai ulam bersama sambal belacan, budu atau nasi kerabu. Pengamalan ini juga terdapat di negara Asia Tenggara lain. Kajian saintifik mula meneliti kandungan sebatian dalam daun gajus dan potensinya, terutamanya untuk diabetes. Artikel ini merumuskan dapatan kajian tersebut, sambil menekankan bahawa kebanyakannya belum diuji pada manusia.
Pucuk Gajus dalam Diet Asia Tenggara
Ulasan 2017 tentang herba ulam menyatakan bahawa di Asia Tenggara, daun muda tumbuhan ulam dimakan mentah sebagai pelengkap hidangan, dan pengambilan ulam secara berkala dipercayai membantu mencegah penyakit degeneratif, melambatkan penuaan dan meningkatkan kesihatan [1]. Kajian lain turut menyatakan daun muda gajus dimakan secara tradisional sebagai sebahagian daripada diet Asia Tenggara, dan dipercayai bermanfaat terhadap diabetes jenis 2 kerana kandungan polifenolnya [2].
Sebatian dalam Daun Gajus
Flavonoid dan asid fenolik merupakan metabolit utama dalam daun gajus [1]. Kajian analisis fenolik daun gajus mendapati [2]:
Ekstrak fenolik terikat mengandungi jumlah polifenol 8.5 mg GAE/g.
Asid galik dan asid sinapinik merupakan asid fenolik paling banyak.
Kuersetin dikesan, tetapi kaempferol tidak dikesan.
Aktiviti penghapusan radikal bebas DPPH setanding dengan asid askorbik sebagai kawalan positif.
Kajian di Mali yang membandingkan daun dan kulit batang gajus mendapati daun mengandungi jumlah fenol dan flavonoid yang lebih tinggi, tetapi kulit batang menunjukkan aktiviti antioksidan yang lebih tinggi [3].
Aktiviti Farmakologi yang Dilaporkan
Ulasan 2017 menyenaraikan pelbagai aktiviti daun gajus, termasuk antioksidan, antibakteria, antivirus, antikulat, antitirosinase, sitotoksik, hipoglisemik, hipolipidemik, antiulser, antihipertensi, analgesik dan anti-radang [1].
Potensi Antidiabetes
Kajian makmal (in vitro)
Kajian membandingkan pucuk muda dan daun matang mendapati fraksi fenolik daripada daun matang menunjukkan perencatan alfa-amilase dan DPPIV yang lebih kuat berbanding daun muda dalam kebanyakan fraksi [4]. Kedua-dua enzim ini berkaitan dengan pengawalan gula darah.
Kajian tempatan yang bertujuan mencari perencat amilase baharu untuk Malaysia, khususnya Selangor, menggunakan ekstrak akueus daun gajus dan mendapati ekstrak daun matang mengurangkan aktiviti amilase daripada 0.12 kepada 0.06 U/mL dalam 15 minit, manakala ekstrak daun muda memerlukan masa lebih lama untuk mencapai kesan yang hampir sama [5].
Kajian haiwan
Kajian pada tikus diabetes yang diaruh dengan streptozotosin mendapati ekstrak etanol daun gajus 100 mg/kg menurunkan gula darah puasa sebanyak 8.01% pada hari ke-15 dan 19.25% pada hari ke-30, dengan kesan setanding ubat pioglitazon [6]. Kajian pada tikus db/db menggunakan sediaan herba tradisional daripada kulit batang gajus dari Portugal pula mendapati kesan hipoglisemik yang ketara, dan asid galik dikenal pasti sebagai perencat alfa- dan beta-glukosidase utama [7].
Namun, semua kajian ini dijalankan di makmal atau pada haiwan, menggunakan ekstrak pekat, bukan pucuk segar yang dimakan sebagai ulam. Carian ini tidak menemui ujian klinikal pada manusia.
Isu Keselamatan
Ulasan 2017 memberi amaran bahawa pengambilan berlebihan ulam gajus dan putat mungkin memudaratkan kesihatan akibat kesan toksiknya [1]. Kajian pada tikus yang diberikan ekstrak etanol daun gajus pada dos 2,000 hingga 6,000 mg/kg selama enam minggu mendapati enzim hati menurun, tetapi kreatinina dan urea meningkat sepanjang tempoh kajian [8]. Penyelidik menyatakan siasatan lanjut diperlukan [8]. Kajian di Mali juga menekankan bahawa kajian toksikologi perlu dijalankan sebelum daun digunakan menggantikan kulit batang dalam rawatan tradisional [3].
Selain itu, gajus tergolong dalam keluarga Anacardiaceae, dan individu yang alah kepada gajus perlu berhati-hati dengan sebarang bahagian pokok ini [9].
Jadual Ringkasan Bukti
| Jenis kajian | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Kimia | Kaya polifenol, asid galik, kuersetin | [2] |
| In vitro | Perencatan alfa-amilase dan DPPIV | [4][5] |
| Tikus | Gula darah turun hingga 19.25% | [6] |
| Keselamatan | Kreatinina dan urea meningkat pada dos tinggi | [8] |
| Manusia | Tiada ujian klinikal ditemui | — |
Panduan untuk Pengguna
1. Nikmati pucuk gajus sebagai ulam dalam kuantiti biasa sebagai sebahagian daripada diet pelbagai [1].
2. Jangan ambil ekstrak pekat daun gajus sebagai ubat diabetes tanpa nasihat doktor [8].
3. Pesakit diabetes jangan hentikan ubat dan menggantikannya dengan ulam.
4. Individu dengan penyakit buah pinggang perlu berhati-hati dengan ekstrak daun gajus [8].
5. Basuh pucuk dengan bersih sebelum dimakan mentah.
Daun Muda atau Daun Matang?
Ramai yang lebih gemar memakan pucuk muda kerana teksturnya lembut dan rasanya kurang kelat. Menariknya, dua kajian makmal mendapati ekstrak daun matang menunjukkan perencatan enzim amilase yang lebih kuat berbanding daun muda dalam kebanyakan ujian [4][5]. Namun, satu fraksi fenolik terikat daripada daun muda pula merupakan perencat alfa-amilase yang paling kuat berbanding fraksi lain daun muda [4]. Dapatan ini menunjukkan kedua-dua jenis daun mengandungi sebatian aktif, tetapi kesannya bergantung kepada jenis fraksi yang diuji.
Kesimpulan
Pucuk gajus kaya dengan polifenol seperti asid galik dan kuersetin, dan menunjukkan aktiviti antioksidan serta perencatan enzim berkaitan diabetes dalam kajian makmal. Kajian tikus menunjukkan penurunan gula darah, tetapi tiada ujian klinikal pada manusia ditemui, dan dos tinggi ekstrak menunjukkan tanda kesan pada buah pinggang. Pucuk gajus boleh terus dinikmati sebagai ulam tradisional, tetapi bukan pengganti rawatan diabetes.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes atau penyakit buah pinggang perlu berbincang dengan doktor sebelum menggunakan herba sebagai rawatan.
Rujukan
[1] E. W. Chan et al. (2017). Ulam herbs: A review on the medicinal properties of Anacardium occidentale and Barringtonia racemosa. Journal of Applied Pharmaceutical Science. DOI: 10.7324/japs.2017.70235.
[2] A. Sassi et al. (2022). Analysis of phenolic profile, total phenolic content and antioxidant activity in Anacardium occidentale leaves. Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.6(1).105.
[3] Issiaka Togola et al. (2020). Comparative Study of the Phytochemistry and Antioxidant Activity of Anacardium occidentale (L.) Leaf and Stem Bark Extracts. Journal of Diseases and Medicinal Plants. DOI: 10.11648/j.jdmp.20200603.13.
[4] A. Ghazali et al. (2020). The Effect of Bioactive Polyphenols from Anacardium occidentale Linn. Leaves on ?-Amylase and Dipeptidyl Peptidase IV Activities. Indonesian Journal of Chemistry. DOI: 10.22146/ijc.44807.
[5] Moohamad Ropaning Sulong et al. (2022). Matured and Young Anacardium occidentale Leaves Extract for Amylase Inhibitor: An Alternative to Antidiabetic. Proceedings of The International Halal Science and Technology Conference. DOI: 10.31098/ihsatec.v15i1.608.
[6] Y. Jaiswal et al. (2016). Antidiabetic activity of extracts of Anacardium occidentale Linn. leaves on n-streptozotocin diabetic rats. Journal of Traditional and Complementary Medicine. DOI: 10.1016/j.jtcme.2016.11.007.
[7] S. Encarnação et al. (2022). Anacardium occidentale Bark as an Antidiabetic Agent. Plants. DOI: 10.3390/plants11192637.
[8] Saidu A. N. et al. (2026). Effect of ethanolic extract of Anacardium occidentale leaves on haematological and biochemical parameters of albino rats. International research journal of pharmacy. DOI: 10.5281/zenodo.19550572.
[9] Cíntia G. Mendes et al. (2019). Cashew Nut Allergy: Clinical Relevance and Allergen Characterisation. Clinical Reviews in Allergy & Immunology. DOI: 10.1007/s12016-016-8580-5.
