Acorus calamus, atau lebih dikenali sebagai jerangau, merupakan tumbuhan herba daripada keluarga Acoraceae yang telah digunakan sejak ribuan tahun dalam perubatan tradisional Asia dan Eropah. Herba ini berasal dari Asia dan Amerika Utara, dan sering ditemui tumbuh liar di kawasan berpaya, tepi sungai serta tanah lembap. Di Malaysia, jerangau dianggap antara herba tertua yang diwarisi dari zaman nenek moyang sebagai ubat pelbagai guna untuk tubuh dan minda.
Ciri-Ciri dan Morfologi
Jerangau mempunyai daun panjang berbentuk pedang dengan tekstur licin dan beraroma kuat apabila dihancurkan. Batangnya menjalar di bawah tanah dan menghasilkan rizom tebal berwarna coklat muda hingga kekuningan. Bahagian rizom inilah yang digunakan dalam pelbagai rawatan tradisional. Bunganya pula muncul dalam bentuk tongkol kecil (spadix) yang berwarna hijau kekuningan, mirip struktur bunga keladi air.
Kegunaan Tradisi
Dalam amalan tradisional, rizom jerangau digunakan secara meluas sebagai penawar semula jadi bagi pelbagai penyakit dalaman dan saraf. Antara kegunaan tradisionalnya termasuk:
- Merawat epilepsi dan gangguan mental, dipercayai menenangkan sistem saraf dan membantu keseimbangan minda.
- Mengatasi cirit-birit kronik dan disentri, melalui sifat antimikrob dan astringen semula jadi.
- Meredakan demam dan sakit kepala dengan merebus rizom dan diminum sebagai teh herba.
- Merawat tumor abdomen dan masalah hati serta buah pinggang, sebagai tonik pembersih dalaman.
- Melegakan reumatisme dan sakit sendi dengan sapuan minyak jerangau yang dipanaskan.
Selain itu, masyarakat Melayu turut menggunakan serbuk rizom jerangau sebagai ramuan jampi penenang bayi dan pengharum rambut — membuktikan nilai budaya dan perubatan herba ini yang meluas.
Nilai Farmakologi dan Potensi Saintifik
Kajian moden terhadap Acorus calamus menunjukkan bahawa ia mengandungi pelbagai fitokimia penting seperti asarone (?-asarone dan ?-asarone), eugenol, dan camphene, yang memberikan pelbagai aktiviti biologi. Antara potensi farmakologinya ialah:
- Neuroprotektif dan penenang – membantu mengurangkan aktiviti saraf berlebihan dalam kes epilepsi.
- Antibakteria dan antikulat – berkesan terhadap pelbagai patogen usus.
- Anti-radang dan analgesik – mengurangkan kesakitan sendi serta radang dalaman.
- Antikanser dan antioksidan – membantu melindungi sel daripada tekanan oksidatif dan pertumbuhan tumor.
- Hepatoprotektif dan renoprotektif – melindungi fungsi hati dan buah pinggang daripada kerosakan akibat toksin.
Namun begitu, kajian toksikologi juga menunjukkan bahawa penggunaan berlebihan boleh menyebabkan kesan sampingan, maka dos dan kaedah penggunaannya perlu dikawal apabila dijadikan bahan terapeutik moden.
Kesimpulan
Acorns calamus atau jerangau ialah herba yang kaya sejarah dan nilai perubatan. Dari sudut tradisi, ia berperanan sebagai ubat serba guna, manakala dari sudut sains moden, ia menawarkan potensi terapeutik yang luas dalam bidang neurologi, gastrointestinal, dan detoksifikasi organ dalaman. Dengan penyelidikan berterusan, jerangau mampu terus kekal relevan sebagai simbol warisan herba yang menghubungkan ilmu tradisi dan sains kontemporari.
