Pengenalan
Fitoplasma ialah bakteria tanpa dinding sel yang hidup dalam floem tumbuhan dan disebarkan terutamanya oleh serangga penghisap seperti bena daun (pengetahuan am). Virus pula menyebabkan penyakit seperti bintik cincin betik dan pucuk berkelompok pisang, dan kebanyakannya juga disebarkan oleh serangga vektor seperti afid (pengetahuan am). Kedua-dua kumpulan patogen ini sukar dikesan kerana tidak boleh dilihat dengan mata kasar atau dikultur dengan mudah, simptomnya (daun kecil, menguning, bantut, mozek) menyerupai masalah nutrien, dan ada jangkitan yang tidak bersimptom langsung. Bagi Malaysia, pisang, betik dan limau ialah tanaman buah penting yang terdedah kepada penyakit sebegini (pengetahuan am).
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “Detection and Identification of Banana-associated Phytoplasma Using Nested-PCR Method” (Sibarani et al., 2019) yang dijalankan di Indonesia. Objektifnya ialah mengesan kehadiran fitoplasma pada pisang menggunakan kaedah nested-PCR dan mengenal pasti fitoplasma tersebut berdasarkan analisis jujukan gen 16S rRNA. Dapatan disokong oleh tinjauan penyakit virus dan seakan-virus pokok buah tropika di rantau Asia dan Pasifik yang turut merangkumi Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak (Kiritani dan Su, 1999), tinjauan virus di Vietnam (Revill et al., 2004), pengesanan fitoplasma pada betik di Australia (Liu et al., 1996) dan jangkitan bersama fitoplasma dan virus pada pisang di Assam, India (Gogoi et al., 2019).
Sorotan Kajian Lepas
Sibarani et al. (2019) menyatakan bahawa fitoplasma dikaitkan dengan penyakit pada kira-kira 300 spesies tumbuhan daripada pelbagai famili, tetapi kehadirannya pada pisang di Indonesia belum pernah dilaporkan. Bertaccini (2007) mengulas kepelbagaian, taksonomi dan epidemiologi fitoplasma, dan menjelaskan bahawa primer khusus bagi gen yang sangat terpelihara seperti gen ribosom 16S, bersama prob molekul, membolehkan fitoplasma dibezakan dan dikelaskan secara molekul.
Dari segi kaedah, Dellaporta et al. (1983) menerangkan kaedah mikro yang pantas untuk mengasingkan DNA tumbuhan tanpa ultrasentrifugasi CsCl, dan DNA yang diperoleh sesuai untuk kebanyakan enzim pembatasan. Kumar et al. (2016) pula membangunkan perisian MEGA7 untuk analisis genetik evolusi molekul bagi set data yang lebih besar, yang lazim digunakan dalam analisis filogenetik patogen.
Dalam konteks serantau, Semangun (1989) menghimpunkan penyakit tanaman hortikultura di Indonesia, manakala Suyanti (2008) membincangkan budi daya, pemprosesan dan prospek pasaran pisang, termasuk potensi buah pisang diolah menjadi produk bernilai tambah.
Dapatan Utama
Pengesanan fitoplasma pada pisang di Indonesia. Sibarani et al. (2019) menjalankan PCR piawai menggunakan pasangan primer P1/P7, diikuti nested-PCR menggunakan pasangan primer R16F2n/R16R2m23SR (seperti tercatat dalam abstrak), yang menggandakan gen sasaran 16S rRNA sepanjang 1600 bp.
Berkait rapat dengan fitoplasma layu maut kelapa sawit. Analisis BLAST dan filogenetik menunjukkan fitoplasma daripada pisang kultivar manggala dari Tasikmalaya dan kultivar Raja nangka dari Banjar mempunyai hubungan genetik lebih rapat dengan fitoplasma layu maut kelapa sawit (Candidatus Phytoplasma asteris). Fitoplasma ini tergolong dalam kumpulan 16SrI-B (aster yellows).
Tinjauan serantau termasuk Malaysia. Kiritani dan Su (1999) melaporkan hasil projek khas penyakit virus dan seakan-virus bawaan serangga pada pokok buah tropika dari 1991 hingga 1995. Virus bintik cincin betik (PRSV), virus mozek herotan daun betik (PLDMV), virus pucuk berkelompok pisang (BBTV), virus mozek timun (CMV), penyakit citrus greening dan virus tristeza sitrus (CTV) diperiksa melalui ujian ELISA, manakala citrus greening diperiksa dengan prob DNA. Pasukan tinjauan melawat negara termasuk Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak, Indonesia, Filipina, Thailand dan Vietnam. Taburan PRSV dan PLDMV semakin meluas, tetapi kawasan besar yang merangkumi Malaysia Timur, Mindanao, Fiji, Indonesia dan beberapa pulau Pasifik didapati bebas daripada penyakit ini pada masa itu. BBTV lebih meluas daripada yang disangka kerana strain ringan yang tidak bersimptom tidak menunjukkan lesi pada pokok pisang.
Virus meluas di Vietnam. Revill et al. (2004) menjalankan tinjauan berasaskan PCR di seluruh Vietnam antara 1998 dan 2002. BBTV pada pisang dan PRSV pada betik serta tanaman kukurbit didapati meluas.
Fitoplasma pada penyakit betik. Liu et al. (1996) menggunakan primer P068/P069 yang menggandakan produk kira-kira 560 bp pada betik yang mengalami dieback, yellow crinkle dan mozek, manakala primer P3/P7 menghasilkan fragmen kira-kira 300 bp pada betik yellow crinkle dan mozek, tetapi tiada produk daripada betik dieback. Tiada produk PCR diperoleh daripada pokok sihat. Ini merupakan bukti pertama kaitan fitoplasma dengan mozek betik dan dieback betik Australia.
Jangkitan bersama pada pisang. Gogoi et al. (2019) menguji enam sampel pisang yang menunjukkan simptom daun kecil. Lima daripada enam genotip positif fitoplasma, manakala kesemuanya positif BBTV. Produk 1.5 kb (primer P1/P6) dan kira-kira 1.25 kb (nested-PCR) mengesahkan kaitan fitoplasma dengan pisang yang dijangkiti BBTV.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Spesies tumbuhan dikaitkan dengan fitoplasma | kira-kira 300 | Sibarani et al. (2019) |
| Saiz gen sasaran 16S rRNA | 1600 bp | Sibarani et al. (2019) |
| Kumpulan fitoplasma pisang | 16SrI-B (aster yellows) | Sibarani et al. (2019) |
| Tempoh tinjauan FFTC | 1991–1995 | Kiritani dan Su (1999) |
| Produk PCR betik (P068/P069) | kira-kira 560 bp | Liu et al. (1996) |
| Sampel pisang positif fitoplasma | 5 daripada 6 | Gogoi et al. (2019) |
Perbincangan
Kajian-kajian ini menunjukkan mengapa fitoplasma dan virus dianggap “sukar dikesan”: BBTV mempunyai strain ringan tanpa lesi, fitoplasma dalam kajian-kajian ini disahkan melalui PCR atau nested-PCR, dan kedua-duanya boleh wujud serentak dalam pokok yang sama, seperti di Assam. Pengesanan fitoplasma pisang di Indonesia yang berkait rapat dengan fitoplasma layu maut kelapa sawit juga menarik perhatian bagi Malaysia sebagai pengeluar sawit utama, walaupun kajian tersebut tidak menguji perpindahan antara tanaman.
Tinjauan FFTC paling relevan kerana ia meliputi Malaysia, tetapi data itu dari 1991–1995 dan keadaan semasa mungkin telah berubah. Selain itu, abstraknya terpotong dalam data carian, jadi kesimpulan penuh tidak dapat dilaporkan.
Batasan utama ialah kajian-kajian ini bersifat pengesanan dan tinjauan; tiada data kuantitatif kehilangan hasil akibat fitoplasma pada pokok buah ditemui. Tiada kajian khusus dari Malaysia juga ditemui. Oleh itu, pengurusan bergantung kepada prinsip am: bahan tanaman bersih, pembuangan pokok berpenyakit dan kawalan vektor (pengetahuan am). Jika racun serangga digunakan untuk vektor, gunakan hanya produk berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut label (pengetahuan am).
Implikasi kepada Petani dan Agensi
1. Gunakan anak benih dan sulur pisang bersih daripada sumber yang diperakui, kerana jangkitan tanpa simptom boleh dibawa bersama bahan tanaman.
2. Jika pokok menunjukkan daun kecil, mozek, menguning atau bantut tanpa sebab yang jelas, rujuk pegawai pertanian untuk ujian makmal seperti ELISA atau PCR.
3. Cabut dan musnahkan pokok yang disahkan dijangkiti untuk mengurangkan sumber jangkitan.
4. Pantau dan kawal serangga vektor; gunakan hanya racun berdaftar mengikut label.
5. Agensi boleh mengemas kini tinjauan virus dan fitoplasma pokok buah di Malaysia menggunakan kaedah molekul.
Kesimpulan
Fitoplasma dan virus menyerang pokok buah secara senyap dan sering tidak dapat dibezakan melalui simptom sahaja. Kajian Indonesia mengesan fitoplasma kumpulan 16SrI-B pada pisang, yang sebelum ini belum pernah dilaporkan di Indonesia, menggunakan nested-PCR, manakala kajian lain menunjukkan BBTV dan PRSV meluas di rantau ini dan jangkitan bersama boleh berlaku. Pengesanan molekul, bahan tanaman bersih dan kawalan vektor ialah asas pengurusan, dan kajian semasa di Malaysia sangat diperlukan.
Rujukan
1. Saurma Mona Astrid Sibarani, Tri Joko, & Siti Subandiyah. (2019). Detection and identification of banana-associated phytoplasma using nested-PCR method. Jurnal Perlindungan Tanaman Indonesia. https://doi.org/10.22146/jpti.38320
2. Kiritani, K., & Su, H.-J. (1999). Papaya ring spot, banana bunchy top, and citrus greening in the Asia and Pacific region: Occurrence and control strategy. JARQ – Japan Agricultural Research Quarterly.
3. Revill, P., Ha, C. V., Lines, R., et al. (2004). PCR and ELISA-based virus surveys of banana, papaya and cucurbit crops in Vietnam. Asia-Pacific Journal of Molecular Biology and Biotechnology.
4. Liu, B., White, D. T., Walsh, K. B., et al. (1996). Detection of phytoplasmas in dieback, yellow crinkle, and mosaic diseases of papaya using polymerase chain reaction techniques. Australian Journal of Agricultural Research (kini Crop & Pasture Science). https://doi.org/10.1071/AR9960387
5. Gogoi, S. H., Mishra, R., & Nath, P. D. (2019). Association of phytoplasmas with banana bunchy top viral disease in banana plants in Assam, India. Phytopathogenic Mollicutes. https://doi.org/10.5958/2249-4677.2019.00074.4
6. Bertaccini, A. (2007). Phytoplasmas: Diversity, taxonomy, and epidemiology. Frontiers in Bioscience. https://doi.org/10.2741/2092
7. Dellaporta, S. L., Wood, J., & Hicks, J. B. (1983). A plant DNA minipreparation: Version II. Plant Molecular Biology Reporter. https://doi.org/10.1007/BF02712670
8. Kumar, S., Stecher, G., & Tamura, K. (2016). MEGA7: Molecular Evolutionary Genetics Analysis version 7.0 for bigger datasets. Molecular Biology and Evolution. https://doi.org/10.1093/molbev/msw054
9. Semangun, H. (1989). Penyakit-penyakit Tanaman Hortikultura di Indonesia. Buku.
10. Suyanti. (2008). Pisang: Budidaya, Pengolahan, dan Prospek Pasar. Buku.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: fitoplasma, virus tumbuhan, nested-PCR, pisang, betik, BBTV, PRSV, pengesanan molekul
