Pengenalan
Pokok buah-buahan seperti durian, mangga dan belimbing mengambil masa bertahun-tahun sebelum mengeluarkan hasil. Kesilapan memilih bahan tanaman hanya disedari selepas beberapa musim, apabila kos penjagaan sudah tinggi. Sebab itu, Jabatan Pertanian mendaftarkan klon buah-buahan yang telah dinilai, dengan kod seperti D24 bagi durian Sultan dan D197 bagi Musang King (pengetahuan am). Memilih klon yang sesuai ialah keputusan pelaburan pertama yang penting.
Artikel ini berpaksikan kajian “Evaluation of yield and fruit quality traits of eight selected starfruit clones” (Abd Rahman et al., 2007) yang dijalankan di Malaysia (Kluang, Johor). Objektifnya ialah menilai dan membandingkan hasil serta kualiti buah lapan klon belimbing berdaftar Jabatan Pertanian dengan dua klon kawalan. Kajian sokongan merangkumi analisis fizikokimia hibrid durian di Bukit Tangga, Kedah (Mohd Asrul Sani et al., 2013), kesan saiz bahan tanaman durian (Rushidah dan Abd, 2006), prestasi pokok penanti mangga untuk Harumanis (Ahmad Hafiz Buniamin et al., t.t.) dan program pembiakbakaan buah tropika MARDI (Chan, 1992). Tiada sumber yang mengkaji sistem pendaftaran klon Jabatan Pertanian itu sendiri, pensijilan tapak semaian atau pelabelan nama klon.
Sorotan Kajian Lepas
Chan (1992) menghuraikan strategi dan pencapaian pembiakbakaan buah tropika di MARDI. Daripada lebih 150 spesies buah tropika, MARDI hanya memberi tumpuan kepada 16 spesies yang paling berpotensi. Langkah pertama ialah menetapkan objektif yang jelas berdasarkan kajian spesifikasi produk tentang pilihan pelanggan. Pusat germplasma diperlukan sebagai sumber variasi genetik; ketika itu terdapat tiga pusat utama di Serdang, Kemaman dan Bukit Tangga, dan penilaian serta pencirian bagi pisang, betik, sitrus, durian, belimbing, ciku dan mangga telah selesai. Strategi pembiakbakaan bagi spesies yang dibiak secara klon berbeza daripada spesies yang dibiak melalui biji.
Senarai rujukan kajian utama menunjukkan asas fisiologi penilaian kualiti buah. Coombe (1976) mengulas perkembangan buah berisi, manakala Janick dan Moore (1996) menyunting Fruit breeding. Volume I. Tree and tropical fruits, rujukan asas pembiakbakaan buah pokok dan tropika. Francis (1995) menegaskan bahawa pengukuran warna merupakan sains yang matang dan boleh digunakan sebagai anggaran langsung atau tidak langsung bagi kualiti makanan.
Dua kajian pic memberi gambaran tentang punca perbezaan saiz dan rasa antara kultivar. Scorza et al. (1991) mencadangkan bilangan sel mesokarp sebagai perbezaan utama antara kultivar pic berbuah kecil dan besar, dan perbezaan ini ditentukan awal dalam pertumbuhan ovari. Byrne et al. (1991) pula menemui julat warna, gula dan asid yang luas dalam 12 genotip pic.
Dapatan Utama
Reka bentuk ujian klon belimbing. Abd Rahman et al. (2007) menilai lapan klon berdaftar Jabatan Pertanian, iaitu B1, B2, B4, B6, B9, B11, B13 dan B16, berbanding B10 dan B17 sebagai klon kawalan. Pokok ditanam dalam enam plot pokok tunggal mengikut reka bentuk blok rawak lengkap, dan dinilai pada umur lima tahun selepas tanam di Kluang, Johor. Hasil dan kualiti buah, termasuk kandungan pepejal larut jumlah (TSS), diukur.
Klon berbeza dengan ketara. Analisis varians menunjukkan perbezaan yang sangat signifikan antara klon bagi semua parameter. B10 menghasilkan hasil tertinggi (36.14 t/ha), manakala B17 mencatat TSS tertinggi (12.9 °Brix).
B6 sebagai pilihan tambahan. B6 mempunyai purata berat buah yang sama dengan B17 tetapi kurang manis, dan lebih kecil berat buahnya berbanding B10 tetapi dengan TSS yang sama. Daripada lapan klon yang dinilai, B6 muncul sebagai pilihan tambahan kepada penanam dari segi hasil dan kualiti buah.
Hibrid durian calon. Mohd Asrul Sani et al. (2013) menganalisis lapan klon hibrid durian bersama empat kultivar kawalan di plot penyelidikan Bukit Tangga, Kedah. Semua ciri kecuali TSS berbeza secara signifikan (P < 0.05). Hibrid F1 15-3 mempunyai pH lebih tinggi (7.25) dan keasidan tertitrat lebih rendah (0.09%), manakala hibrid 7-3 mempunyai asid askorbik tertinggi (26.13 mg/100 g). Hibrid 14-3 (39.97 °Brix), 8-16 (39.83 °Brix) dan 7-3 (39.50 °Brix) mencatat TSS melebihi 39.00 °Brix. Hibrid 1-15, 7-3, 8-16, 14-3 dan 15-3 dicadangkan sebagai calon pengeluaran komersial, tertakluk kepada penilaian lanjut kualiti makan dan kestabilan.
Saiz anak benih durian. Rushidah dan Abd (2006) menguji bahan tanaman durian bersaiz 0.64–2.53 cm kaliper (umur 6 hingga 30 bulan) bagi klon D24 dan D99 di Stesen Penyelidikan MARDI Jerangau mulai 1992. D99 mempunyai kadar kemandirian yang lebih baik selepas setahun dan hasil lebih tinggi berbanding D24. Saiz kaliper awal yang lebih besar mengurangkan kemandirian pokok. Selepas 5 tahun di ladang, semua pokok berbunga dan berbuah, dan bahan tanaman 2.0 cm menunjukkan kadar pertumbuhan dan kecergasan tertinggi serta purata bilangan buah tertinggi (23 biji).
Pokok penanti Harumanis. Ahmad Hafiz Buniamin et al. (t.t.) mendapati Telur mencatat percambahan tertinggi (74.64%) dan Harumanis terendah (30.76%). Semua pokok penanti mencapai 100% kejayaan cantuman (30 hari selepas cantuman) dan kemandirian (60 hari) dengan sion Harumanis, kecuali Sala dengan kemandirian 85%. Pokok penanti Harumanis menghasilkan pertumbuhan sion tertinggi dari segi panjang dan diameter.
| Perkara | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Hasil tertinggi belimbing (B10) | 36.14 t/ha | Abd Rahman et al. (2007) |
| TSS tertinggi belimbing (B17) | 12.9 °Brix | Abd Rahman et al. (2007) |
| TSS hibrid durian 14-3 | 39.97 °Brix | Mohd Asrul Sani et al. (2013) |
| Asid askorbik hibrid durian 7-3 | 26.13 mg/100 g | Mohd Asrul Sani et al. (2013) |
| Saiz optimum anak benih durian | 2.0 cm kaliper | Rushidah dan Abd (2006) |
| Percambahan biji Telur / Harumanis | 74.64% / 30.76% | Ahmad Hafiz Buniamin et al. (t.t.) |
| Kemandirian cantuman Sala | 85% | Ahmad Hafiz Buniamin et al. (t.t.) |
Perbincangan
Kajian belimbing menunjukkan bahawa status “berdaftar” tidak bermakna semua klon sama baik. Antara klon berdaftar sendiri terdapat perbezaan sangat signifikan, dengan satu klon unggul dalam hasil (B10) dan satu lagi dalam kemanisan (B17). Kajian hibrid durian di Bukit Tangga pula menunjukkan bahawa calon klon baharu memerlukan penilaian berperingkat, termasuk kualiti makan dan kestabilan, sebelum disyorkan kepada petani.
Klon yang baik juga perlu dibiak dengan betul. Dapatan Rushidah dan Abd (2006) menunjukkan saiz anak benih mempengaruhi kemandirian dan kecepatan berbuah, manakala kajian pokok penanti Harumanis menunjukkan pilihan pokok penanti mempengaruhi kejayaan cantuman dan pertumbuhan sion.
Batasan utama ialah kebanyakan kajian agak lama (1992 hingga 2013), dijalankan di satu lokasi, dan tiada yang menilai sistem pendaftaran klon atau keaslian label di tapak semaian. Senarai klon berdaftar terkini dan nama klonnya wajar disemak terus dengan Jabatan Pertanian (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha Kebun
1. Pilih klon berdaftar Jabatan Pertanian dan semak data prestasinya, kerana prestasi berbeza ketara walaupun antara klon berdaftar.
2. Padankan klon dengan pasaran sasaran: hasil tinggi (contohnya B10 bagi belimbing) atau kemanisan tinggi (contohnya B17).
3. Bagi durian, pertimbangkan bahan tanaman kira-kira 2.0 cm kaliper untuk pertumbuhan dan pengeluaran awal yang lebih baik, sambil mengambil kira bahawa saiz lebih besar boleh mengurangkan kemandirian.
4. Pastikan pokok penanti sesuai dengan sion; bagi Harumanis, pokok penanti Harumanis memberi pertumbuhan sion terbaik walaupun percambahan bijinya paling rendah.
5. Beli bahan tanaman daripada tapak semaian yang dipercayai dan berlabel jelas nama serta kod klon.
Kesimpulan
Klon berdaftar Jabatan Pertanian ialah titik permulaan yang baik, tetapi prestasinya berbeza. Dalam ujian belimbing di Kluang, B10 memberi hasil tertinggi (36.14 t/ha), B17 paling manis (12.9 °Brix) dan B6 menjadi pilihan tambahan. Hibrid durian Bukit Tangga menunjukkan potensi tetapi masih memerlukan penilaian lanjut. Kejayaan kebun turut bergantung kepada saiz anak benih dan pokok penanti yang sesuai.
Rujukan
1. Abd Rahman, M., Mohamad, O., & Maimun, T. (2007). Evaluation of yield and fruit quality traits of eight selected starfruit clones.
2. Mohd Asrul Sani, Bahari Mohd Masaruddin, & Hanis Aifaa Yusoff. (2013). Physicochemical Analysis of Selected Durian Hybrids at Bukit Tangga, Kedah, Malaysia.
3. Rushidah, W. Z., & Abd, Z. (2006). Effects of different sizes of planting material on the establishment and precocity of durian.
4. Ahmad Hafiz Buniamin, Mahmad Noor Jaafar, Mohd Asrul Sani, et al. (t.t.). Growth Performance of Different Mango (Mangifera indica L.) Varieties As Rootstock for Harumanis Planting Material Production. https://doi.org/10.56999/jtpp.2020.12.1.5
5. Chan, Y. K. (1992). Breeding and varietal improvement of tropical fruits at MARDI. Acta Horticulturae. https://doi.org/10.17660/ACTAHORTIC.1992.321.13
6. Coombe, B. G. (1976). The Development of Fleshy Fruits. Annual Review of Plant Biology. https://doi.org/10.1146/ANNUREV.PP.27.060176.001231
7. Francis, F. J. (1995). Quality as influenced by color. Food Quality and Preference. https://doi.org/10.1016/0950-3293(94)00026-R
8. Scorza, R., May, L. G., Purnell, B., et al. (1991). Differences in Number and Area of Mesocarp Cells between Small- and Large-fruited Peach Cultivars. Journal of the American Society for Horticultural Science. https://doi.org/10.21273/JASHS.116.5.861
9. Byrne, D. H., Nikolic, A. N., Burns, E. E., et al. (1991). Variability in Sugars, Acids, Firmness, and Color Characteristics of 12 Peach Genotypes. Journal of the American Society for Horticultural Science. https://doi.org/10.21273/JASHS.116.6.1004
10. Janick, J., & Moore, J. N. (Ed.). (1996). Fruit breeding. Volume I. Tree and tropical fruits.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: klon berdaftar, Jabatan Pertanian, bahan tanaman, belimbing, durian, pokok penanti, Harumanis, tapak semaian
