Daun dan Kulit Belinjau: Potensi Menurunkan Asid Urik

Pengenalan

Berbeza dengan biji belinjau yang tinggi purin, daun dan kulit buahnya dilaporkan mempunyai kesan sebaliknya terhadap asid urik. Daun belinjau juga merupakan sayur tradisional dalam masakan seperti sayur asem dan masak lemak, manakala kulit buah ialah sisa utama industri emping yang lazimnya dibuang.

Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk *“The effect of melinjo (Gnetum gnemon L.) leaves and melinjo peel extracts on induced-hyperuricemia male rats model” (Sari et al., 2019) yang dijalankan di Indonesia. Objektifnya ialah menilai kesan ekstrak daun dan kulit belinjau terhadap asid urik tikus hiperurisemia. Dapatan dilengkapi oleh kajian profil sebatian kulit (Apriliyanti et al., 2026) dan kepelbagaian penggunaan di Banten (Amelia et al., 2021), kedua-duanya di Indonesia*.

Sorotan Kajian Lepas

Rawatan farmakologi hiperurisemia yang lazim ialah allopurinol, perencat enzim xantina oksidase yang menukar hipoksantina kepada xantina dan seterusnya kepada asid urik (pengetahuan am). Banyak kajian tumbuhan ubatan mencari sebatian semula jadi, terutamanya flavonoid dan polifenol, yang boleh merencat enzim ini atau meningkatkan perkumuhan asid urik melalui buah pinggang (pengetahuan am). Belinjau menarik perhatian kerana diketahui kaya dengan stilbenoid, termasuk derivatif resveratrol (pengetahuan am).

Sari et al. (2019) mereka bentuk kajian yang unik dengan menggunakan emping belinjau sendiri sebagai bahan aruhan hiperurisemia pada dos 4.5 g/kg berat badan, yang meningkatkan asid urik darah tikus sehingga 4.65 mg/dL. Reka bentuk ini membolehkan perbandingan langsung antara kesan biji dan kesan bahagian lain tumbuhan yang sama.

Apriliyanti et al. (2026) melanjutkan minat terhadap kulit belinjau dengan pemprofilan sebatian tidak bersasar daripada ekstrak etanol kulit hijau. Amelia et al. (2021) pula mendokumentasikan kepelbagaian penggunaan belinjau dalam makanan tempatan Banten, memberi konteks budaya bahawa daun sudah lama dimakan sebagai sayur, satu petunjuk awal tentang keselamatan pengambilan dalam diet biasa.

Kajian tentang biji pula menyediakan latar belakang perbandingan. Dewangga et al. (2016), menurut ringkasan SciSpace, menyatakan biji belinjau mengandungi protein dan purin yang tinggi, manakala Wardhani (2009) dan Wahab et al. (2022) mengaitkan pengambilan emping dengan asid urik dalam kalangan manusia. Usaha mengurangkan purin dalam emping, seperti penyinaran sinar gama yang mengurangkan purin sehingga 17.82% (Nasrulloh, 2019), menunjukkan bahawa pemprosesan hanya memberi pengurangan separa. Oleh itu, pendekatan pelengkap seperti memanfaatkan bahagian tumbuhan yang bersifat antihiperurisemik menjadi semakin relevan.

Dapatan Utama

Ekstrak daun menurunkan asid urik 61.04%. Sari et al. (2019) mendapati ekstrak etanol daun belinjau pada dos 36 mg/kg berat badan menurunkan kadar asid urik tikus hiperurisemia sehingga 61.04%.

Ekstrak kulit menurunkan 31.25%. Ekstrak etanol kulit buah belinjau pada dos 13 mg/kg berat badan menurunkan kadar asid urik sehingga 31.25%. Kedua-dua ekstrak menunjukkan potensi antihiperurisemik.

Profil sebatian kulit hijau. Apriliyanti et al. (2026) menjalankan pemprofilan sebatian tidak bersasar daripada ekstrak etanol kulit belinjau hijau. Menurut ringkasan SciSpace, ekstrak kulit dan daun belinjau berpotensi menurunkan asid urik dalam model tikus.

Daun sebagai sayur tradisional. Amelia et al. (2021) melaporkan kepelbagaian penggunaan belinjau dalam makanan tempatan Banten, dengan daun digunakan secara meluas sebagai sayur dalam hidangan seperti sayur asem.

Perbincangan

Dapatan ini menarik kerana bahagian berbeza tumbuhan yang sama mempunyai kesan berlawanan: biji meningkatkan asid urik, manakala daun dan kulit menurunkannya. Mekanisme yang mungkin termasuk perencatan enzim xantina oksidase oleh flavonoid dan stilbenoid (pengetahuan am). Kajian lanjut yang mengukur aktiviti enzim secara langsung diperlukan untuk mengesahkan mekanisme ini.

Perbezaan dos juga patut diberi perhatian. Ekstrak kulit diuji pada dos yang lebih rendah (13 mg/kg) berbanding daun (36 mg/kg), maka perbezaan peratus penurunan antara kedua-duanya tidak semestinya mencerminkan perbezaan keberkesanan intrinsik. Kajian lengkung dos-respons akan membantu menentukan bahagian mana yang lebih berpotensi bagi setiap unit bahan (pengetahuan am).

Kulit belinjau ialah sisa daripada pembuatan emping, maka pemanfaatannya menyokong ekonomi kitaran. Pengusaha emping berpotensi menjual kulit kepada pengeluar ekstrak atau teh herba, menambah pendapatan tanpa menambah kos tanaman. Namun, kajian ini masih pada tikus dan perlu disahkan pada manusia, termasuk penilaian keselamatan jangka panjang sebelum sebarang tuntutan kesihatan dibuat.

Dari sudut pembangunan produk, pemiawaian bahan mentah merupakan cabaran utama. Kandungan sebatian dalam daun dan kulit boleh berbeza mengikut umur daun, kematangan buah, varieti dan kaedah pengeringan, maka pengusaha perlu menetapkan sebatian penanda yang boleh diukur untuk memastikan setiap kelompok produk mempunyai kualiti yang konsisten (pengetahuan am). Data pemprofilan sebatian seperti yang dihasilkan oleh Apriliyanti et al. (2026) boleh menjadi asas untuk memilih sebatian penanda tersebut. Selain itu, produk gabungan, contohnya emping yang dipasarkan bersama teh daun belinjau, merupakan idea pemasaran yang menarik, tetapi tidak boleh membawa tuntutan bahawa ia meneutralkan kesan purin tanpa bukti klinikal.

Implikasi kepada Pengusaha dan Pengguna

1. Daun belinjau boleh dipromosikan sebagai sayur tradisional bernilai.

2. Kulit belinjau daripada pembuatan emping boleh dijadikan bahan mentah ekstrak.

3. Produk teh daun belinjau berpotensi dibangunkan.

4. Ujian klinikal diperlukan sebelum tuntutan kesihatan dibuat.

5. Kulit perlu dikeringkan dan disimpan dengan betul selepas pemprosesan emping untuk mengekalkan sebatian aktif (pengetahuan am).

Kesimpulan

Ekstrak daun belinjau menurunkan asid urik tikus sehingga 61.04% pada 36 mg/kg dan ekstrak kulit sehingga 31.25% pada 13 mg/kg. Bahagian belinjau selain biji berpotensi sebagai bahan antihiperurisemik dan sayur berfungsi, dan kulit sebagai sisa emping boleh dimanfaatkan dalam rangka ekonomi kitaran, tertakluk kepada pengesahan klinikal.

Rujukan

1. Sari, N. K., Soemardji, A. A., & Fidrianny, I. (2019). The effect of melinjo (Gnetum gnemon L.) leaves and melinjo peel extracts on induced-hyperuricemia male rats model. Journal of Medicine and Health, 2(4). https://doi.org/10.28932/jmh.v2i4.1840

2. Apriliyanti, M. W., Mayangsari, Y., Sunarti, S., et al. (2026). Profiling of untargeted compounds from the ethanolic extract of green melinjo (Gnetum gnemon L.) peel. BIO Web of Conferences. https://doi.org/10.1051/bioconf/202621002022

3. Amelia, E., Wahyuni, I., & Marianingsih, P. (2021). The diversification use of melinjo (Gnetum gnemon) in Banten local food. Advances in Biological Sciences Research. https://doi.org/10.2991/absr.k.210304.037

4. Dewangga, P. B., Larasati, U., & Salamah, S. (2016). Pemanfaatan ekstrak daun mangga (Mangifera foetida L.) sebagai penurun asam urat dalam biji melinjo. Chemica, 1(2). https://doi.org/10.26555/chemica.v1i2.3572

5. Wardhani, N. L. P. A. D. (2009). Efek asupan emping goreng (produk olahan melinjo Gnetum gnemon) terhadap kadar asam urat darah laki-laki dewasa. Tesis, Indonesia.

6. Wahab, I., Darmawati, Rahmayanti, et al. (2022). Pengaruh konsumsi emping melinjo (Gnetum gnemon L.) terhadap penyakit asam urat pada masyarakat Desa Sibreh Keumudee. Jurnal Pengabdian Kepada Masyarakat. https://doi.org/10.30867/jeumpa.v1i2.122

7. Nasrulloh, N. (2019). Application of gamma rays irradiation to reduce purine base of adenine and hypoxanthine content on melinjo chips (Gnetum gnemon L.). Jurnal Ilmu Pangan dan Hasil Pertanian, 3(1). https://doi.org/10.26877/jiphp.v3i1.3365

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: belinjau, daun belinjau, kulit belinjau, asid urik, antihiperurisemik, sayur tradisional, ekstrak etanol, ekonomi kitaran