Kacip fatimah sering digelar “estrogen semula jadi”. Dakwaan ini berasaskan kajian yang mendapati herba ini mengandungi fitoestrogen, iaitu sebatian tumbuhan yang boleh meniru tindakan hormon estrogen. Namun, kesan menyerupai hormon ini boleh membawa manfaat dan juga risiko. Artikel ini menerangkan apa yang diketahui tentang fitoestrogen dalam kacip fatimah.
Apa Itu Fitoestrogen?
Fitoestrogen ialah sebatian tumbuhan yang boleh berinteraksi dengan reseptor estrogen dalam badan. Ulasan menyatakan potensi kacip fatimah dalam aplikasi perubatan dan kosmeseutikal terutamanya disebabkan sifat fitoestrogennya [1]. Fitoestrogen dalam kacip fatimah dipercayai memberi kesan bermanfaat untuk penyakit selepas menopaus [2].
Bukti Aktiviti Estrogenik
Kajian sel
Ekstrak etanol kacip fatimah menunjukkan kesan estrogenik yang ketara pada sel adenokarsinoma endometrium manusia, dengan peningkatan rembesan alkalin fosfatase [1].
Ekstrak air dilaporkan boleh meningkatkan pengeluaran estradiol [1].
Hasil yang lebih lemah dalam kajian lain
Bukan semua kajian mendapati kesan yang kuat. Satu kajian menguji ekstrak air, ekstrak terhidrolisis asid dan ekstrak etanol daripada akar dan daun dua varieti. *Hanya ekstrak etanol akar var. alata* yang menunjukkan aktiviti estrogenik, dan itupun lemah** [3].
Ini menunjukkan bahawa kesan estrogenik bergantung kepada varieti, bahagian tumbuhan dan pelarut yang digunakan untuk pengekstrakan.
Sebatian Estrogenik yang Dikenal Pasti
Kajian 2019 menggunakan kaedah pengasingan berpandukan bioaktiviti untuk mengenal pasti sebatian estrogenik dalam var. alata [4]:
Empat alkil resorsinol dan satu benzokuinon dimerik dikenal pasti.
Sebatian ini mempunyai keafinan pengikatan yang selektif terhadap reseptor estrogen alfa (ER?) atau beta (ER?).
Perbezaan struktur sebatian mempengaruhi keafinan terhadap subjenis reseptor.
Amaran daripada penyelidik
Penyelidik menyimpulkan bahawa apabila mengambil kacip fatimah sebagai perubatan pelengkap, kandungan sebatian estrogeniknya perlu diberi pertimbangan yang teliti [4]. Kajian lanjut diperlukan untuk menentukan sama ada sebatian ini bertindak sebagai agonis (merangsang) atau antagonis (menyekat) pada tisu berbeza.
Kesan terhadap Sel Kanser Payudara
Kajian sel 2025 mendapati ekstrak air var. alata [5]:
Mempunyai kesan antiproliferatif (menghalang pertumbuhan) yang bergantung kepada dos dan masa terhadap sel kanser payudara MCF-7.
Kesan ini disekat oleh ubat Fulvestrant, menunjukkan ia melalui reseptor estrogen.
Mencetuskan apoptosis (kematian sel terancang) melalui laluan intrinsik dan ekstrinsik.
Penting: Ini kajian sel makmal sahaja. Ia tidak bermakna kacip fatimah boleh merawat atau mencegah kanser payudara pada manusia. Sebaliknya, bagi pesakit kanser yang sensitif hormon, sebarang bahan estrogenik perlu dibincangkan dengan pakar onkologi.
Bagaimana dengan Hormon dalam Darah Manusia?
Ujian klinikal memberikan gambaran yang berbeza daripada kajian sel:
Ujian di Kelantan mendapati wanita selepas menopaus yang mengambil kacip fatimah tidak menunjukkan perubahan dalam hormon LH, FSH dan 17?-estradiol [6].
Ujian 6 bulan pada wanita Melayu selepas menopaus juga mendapati profil hormon tidak berbeza dengan ketara berbanding plasebo [7].
Ujian formulasi gabungan dengan tongkat ali mendapati LH dan FSH menurun berbanding nilai asal dalam kumpulan herba [8].
Ini menunjukkan bahawa kesan estrogenik dalam makmal tidak semestinya diterjemahkan kepada perubahan hormon yang ketara dalam darah manusia.
Mekanisme Masih Belum Jelas
Kertas 2012 menyatakan bahawa kebanyakan kajian hanya menunjukkan perbezaan kesan kacip fatimah berbanding kumpulan tanpa rawatan atau rawatan estrogen, tetapi mekanisme dan laluan yang terlibat masih tidak diketahui [9].
Siapa Perlu Berhati-hati?
Berdasarkan sifat estrogenik yang dilaporkan [4]:
1. Wanita dengan sejarah kanser sensitif hormon seperti kanser payudara atau endometrium.
2. Wanita dengan endometriosis atau fibroid rahim.
3. Wanita hamil dan menyusu, kerana data keselamatan terhad.
4. Wanita yang mengambil terapi hormon atau pil perancang.
Jadual Ringkasan
| Aspek | Dapatan |
|---|---|
| Aktiviti estrogenik dalam sel | Ada, tetapi bergantung kepada ekstrak [1][3] |
| Sebatian aktif | Alkil resorsinol dan benzokuinon [4] |
| Kesan hormon dalam darah manusia | Kebanyakannya tiada perubahan ketara [6][7] |
| Mekanisme | Belum difahami sepenuhnya [9] |
Varieti dan Bahagian Tumbuhan Berbeza
Kesan estrogenik yang dilaporkan bergantung kepada bahan yang digunakan. Dalam ujian sel Ishikawa, hanya ekstrak etanol akar var. alata menunjukkan aktiviti estrogenik, manakala ekstrak air akar var. alata dan ekstrak air daun var. pumila menunjukkan kesan sitotoksik [3]. Sebatian estrogenik seperti alkil resorsinol pula diasingkan daripada ekstrak heksana var. alata [4].
Ini penting kerana kebanyakan produk tradisional disediakan sebagai rebusan air, manakala sebahagian kajian estrogenik menggunakan pelarut organik seperti etanol atau heksana. Oleh itu, keputusan makmal tidak semestinya mencerminkan kesan minuman atau produk yang dijual di pasaran. Ulasan juga menyatakan pelarut pengekstrakan penting kerana ia boleh mempengaruhi kesan sampingan yang dialami pengguna [1].
Kesimpulan
Kacip fatimah mengandungi sebatian fitoestrogen seperti alkil resorsinol yang boleh mengikat reseptor estrogen dalam kajian makmal. Namun, kekuatan aktiviti estrogenik berbeza mengikut jenis ekstrak, dan ujian klinikal kebanyakannya tidak menunjukkan perubahan hormon yang ketara dalam darah. Penyelidik sendiri menasihatkan agar kandungan estrogenik herba ini diberi pertimbangan teliti sebelum digunakan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Wanita dengan sejarah kanser atau masalah hormon perlu mendapatkan nasihat doktor sebelum mengambil kacip fatimah.
Rujukan
[1] Alif Aiman Zakaria et al. (2021). A Review on Therapeutic Effects of Labisia pumila on Female Reproductive Diseases. BioMed Research International. DOI: 10.1155/2021/9928199.
[2] Shihab Uddin Ahmad et al. (2017). Phyto-estrogenic effects of Marantodes pumilum (Blume) kuntze syn. Labisia pumila (Blume)Fern.-Vill. for the prevention and treatment of post-menopausal diseases. Indian Journal of Traditional Knowledge.
[3] J. Jamal et al. (2017). The oestrogenic and cytotoxic effects of the extracts of Labasia pumila var. alata and Labasia pumila var pumila in vitro. Unknown Journal.
[4] Musthahimah Muhamad et al. (2019). Estrogenic phytochemical from Labisia pumila (Myrsinaceae) with selectivity towards estrogen receptor alpha and beta subtypes. Fitoterapia. DOI: 10.1016/j.fitote.2019.104256.
[5] Muhammad Faiz Zulkifli et al. (2025). Labisia pumila var. alata Extract Induces Apoptosis Cell Death by Inhibiting the Activity of Oestrogen Receptors in MCF-7 Breast Cancer Cells. International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms26083748.
[6] M. N. Norhayati et al. (2014). Efficacy and Safety of Labisia pumila var alata Water Extract Among Pre- and Postmenopausal Women. Journal of Medicinal Food. DOI: 10.1089/jmf.2013.2953.
[7] A. Abdul Kadir et al. (2012). The Effect of Labisia pumila var. alata on Postmenopausal Women: A Pilot Study. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2012/216525.
[8] S. Chinnappan et al. (2020). Efficacy of Labisia pumila and Eurycoma longifolia standardised extracts on hot flushes, quality of life, hormone and lipid profile of peri-menopausal and menopausal women: a randomised, placebo-controlled study. Food & Nutrition Research. DOI: 10.29219/fnr.v64.3665.
[9] P. Su et al. (2012). Phytoestrogenic property of Labisia pumila for use as an estrogen replacement therapy agent. African Journal of Biotechnology. DOI: 10.5897/ajb12.160.
