Bandar sering dilihat sebagai kawasan yang miskin biodiversiti. Namun, landskap bandar yang dirancang dengan baik boleh menjadi habitat penting bagi tumbuhan, serangga, burung dan haiwan lain. Artikel ini membincangkan bagaimana tanaman landskap boleh menyokong biodiversiti, berdasarkan kajian di Malaysia dan antarabangsa.
Pembandaran dan Kehilangan Spesies Asli
Kajian di Ipoh, Perak menggunakan 12 plot berukuran 1 km² yang mewakili intensiti pembandaran berbeza [1]:
96 spesies tumbuhan berkayu daripada 71 genus dan 42 famili direkodkan.
Kepelbagaian, kekayaan dan kesamarataan spesies menurun dengan ketara apabila pembandaran meningkat.
Spesies asli berkurang 67.6% dari kawasan liar ke pinggir bandar.
Spesies bukan asli kekal stabil sepanjang kecerunan pembandaran.
Ketinggian pokok berkurang, suhu udara dan keamatan cahaya meningkat, manakala kelembapan udara menurun dengan pembandaran.
Penyelidik menekankan kawasan binaan sebagai peramal penting bagi spesies asli di kawasan tropika [1].
Pokok Tepi Jalan sebagai Koleksi Biodiversiti
Kajian di kawasan perindustrian Shah Alam merekodkan 5,523 pokok di Seksyen 15 dan 16. Seksyen 15 mempunyai 11 famili dan 25 spesies, manakala Seksyen 16 mempunyai 8 famili dan 18 spesies. Indeks kepelbagaian spesies dianggap tinggi walaupun terdapat kesan aktiviti perindustrian [2].
Namun, tiga spesies sahaja, iaitu batai laut, angsana dan palma raja, menyumbang 14.7% pokok yang ditanam [2]. Penyelidik mencadangkan kajian masa depan menilai risiko kehilangan biodiversiti untuk pengurusan yang lebih baik [2].
Pokok untuk Lebah Bandar
Pendebunga seperti lebah penting untuk fungsi ekosistem dan keselamatan makanan, tetapi populasinya terancam oleh pembandaran [3].
Kajian di Semenanjung Malaysia terhadap pokok kerukup siam (Muntingia calabura), pokok hiasan yang biasa ditanam, mendapati [3]:
Kunjungan lebah meningkat dengan banyaknya bunga dan keamatan cahaya.
Suhu udara yang lebih tinggi dikaitkan dengan kunjungan yang lebih rendah.
Pokok yang tumbuh bersendirian menerima lebih banyak kunjungan berbanding pokok berkelompok.
Pokok di kawasan komersial menerima lebih banyak kunjungan berbanding kawasan perumahan dan kawasan hijau.
Penyelidik mencadangkan penanaman pokok mesra pendebunga seperti kerukup siam sebagai strategi untuk mengekalkan populasi pendebunga di bandar tropika [3].
Hutan Sekunder di Tengah Bandar
Kajian di Singapura mendapati hutan sekunder memberi kesan penyejukan terbesar berbanding rumput, renek dan pokok terurus [4]. Penyelidik mencadangkan kempen pendidikan awam untuk mengatasi persepsi negatif terhadap tumbuhan “semak” seperti ini [4]. Mengekalkan kawasan hutan sekunder kecil dalam bandar mungkin memberi manfaat ekologi dan iklim sekaligus.
Bumbung dan Dinding Hijau
Bumbung dan dinding hijau menyediakan peluang tambahan bagi artropod, kelawar dan burung melalui penciptaan habitat dan sambungan ruang [5].
Kajian di Portland, Amerika Syarikat mendapati bumbung hijau “habitat” yang mempunyai substrat pelbagai, lebih banyak spesies tumbuhan, kayu balak atau batu mempunyai kepelbagaian kumbang yang lebih tinggi berbanding bumbung hijau ringkas untuk pengurusan air hujan [6].
Namun, bumbung hijau menyokong lebih sedikit spesies berbanding habitat di aras tanah, jadi ia bukan pengganti [7].
Kualiti Ruang Hijau dan Manusia
Biodiversiti juga memberi manfaat kepada manusia. Ulasan 153 artikel mendapati biodiversiti dan sifat semula jadi ruang hijau menyumbang kepada kesejahteraan melalui peningkatan kesihatan, terutamanya kesihatan mental, dan hubungan sosial yang baik [8]. Ulasan lain mendapati kepelbagaian tumbuhan secara konsisten berkait dengan kesejahteraan mental [9].
Spesies Asli dan Identiti Budaya
Kajian di Riau, Indonesia mendapati landskap bandar semakin didominasi spesies hiasan yang kurang mewakili identiti ekologi dan budaya tempatan, lalu mencadangkan penggunaan pokok ubatan Melayu dalam ruang hijau bandar [10]. Pendekatan ini boleh dipertimbangkan di Malaysia yang berkongsi warisan tumbuhan yang serupa.
Risiko yang Perlu Diambil Kira
Biodiversiti tidak bermaksud menanam sebarang spesies. Tinjauan di taman Sicily, Itali mendapati 108 daripada 137 taksa yang direkodkan adalah beracun [11], jadi pemilihan spesies tetap perlu mengambil kira keselamatan.
Panduan untuk Landskap Mesra Biodiversiti
1. Utamakan spesies asli untuk mengimbangi kehilangan akibat pembandaran [1].
2. Elakkan bergantung pada beberapa spesies sahaja di sepanjang jalan [2].
3. Tanam pokok mesra pendebunga seperti kerukup siam [3].
4. Kekalkan tompok hutan sekunder jika ada [4].
5. Reka bumbung hijau dengan elemen habitat [6].
6. Elakkan spesies beracun di kawasan kanak-kanak [11].
Bandar Boleh Menjadi Habitat Pokok
Ulasan tentang struktur dan fungsi pokok menyimpulkan bahawa dengan pemilihan spesies dan pengurusan yang sesuai, bandar boleh menjadi habitat berguna bagi pokok yang menyumbang kepada kekayaan biologi dan keselesaan hidup [12]. Ulasan tentang campuran tumbuhan di bumbung hijau pula mencadangkan campuran spesies dengan penggunaan sumber yang saling melengkapi untuk mengoptimumkan pelbagai manfaat [13].
Kesihatan Pokok Juga Penting
Tanah bandar yang mempunyai potensi inokulum rendah menghalang pembentukan ektomikoriza, iaitu hubungan antara kulat dan akar yang penting untuk kesihatan pokok [12]. Amalan seperti pengairan dan sungkupan membantu pokok bandar kekal sihat dan terus menyokong hidupan lain.
Kesimpulan
Pembandaran mengurangkan spesies asli dengan ketara, seperti yang ditunjukkan di Ipoh. Namun, landskap bandar yang dirancang dengan baik, termasuk pokok tepi jalan yang pelbagai, pokok mesra pendebunga dan tompok hutan sekunder, boleh membantu memulihkan biodiversiti dan memberi manfaat kepada manusia.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Projek landskap awam perlu mematuhi peraturan pihak berkuasa tempatan dan dirujuk kepada arkitek landskap atau ahli ekologi bertauliah.
Rujukan
[1] Balqis Aqila Alue et al. (2022). Plant Diversity along an Urbanization Gradient of a Tropical City. Diversity. DOI: 10.3390/d14121024.
[2] Hasya Hannani Ruziman et al. (2023). Toward healthy urban streets: Diversity of roadside tree species in industrial area of Shah Alam, Selangor, Malaysia. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d240520.
[3] M. Yahya et al. (2026). Unveiling the bee pollinators interaction with Muntingia calabura: implications for urban biodiversity conservation in tropical cityscapes. Journal of Insect Conservation. DOI: 10.1007/s10841-026-00751-6.
[4] Richards et al. (2020). Differential air temperature cooling performance of urban vegetation types in the tropics. Urban Forestry & Urban Greening. DOI: 10.1016/j.ufug.2020.126651.
[5] Patrícia Tiago et al. (2024). Assessing Ecological Gains: A Review of How Arthropods, Bats and Birds Benefit from Green Roofs and Walls. Environments. DOI: 10.3390/environments11040076.
[6] S. Gonsalves et al. (2021). The effect of urban green roof design on beetle biodiversity. Urban Ecosystems. DOI: 10.1007/s11252-021-01145-z.
[7] Sonja Knapp et al. (2019). Biodiversity Impact of Green Roofs and Constructed Wetlands as Progressive Eco-Technologies in Urban Areas. Sustainability. DOI: 10.3390/su11205846.
[8] R. Reyes-Riveros et al. (2021). Linking public urban green spaces and human well-being: A systematic review. Urban Forestry & Urban Greening. DOI: 10.1016/j.ufug.2021.127105.
[9] Zhengyang Xu et al. (2025). Associations Between Urban Green Space Quality and Mental Wellbeing: Systematic Review. Land. DOI: 10.3390/land14020381.
[10] R.M. Samantha (2026). ntegrating Medicinal Trees into Urban Landscape Planning: A Conservation Strategy for Biocultural Resilience in Riau. Review of Urbanism and Architectural Studies. DOI: 10.21776/ub.ruas.2026.024.01.16.
[11] G. Domina et al. (2024). Main Poisonous and Allergenic Plant Species in Sicilian Gardens and Parks: Applications and Recommendations for Use. Plants. DOI: 10.3390/plants13071031.
[12] U. Lüttge et al. (2020). Trees: structure and function and the challenges of urbanization. Trees. DOI: 10.1007/s00468-020-01964-1.
[13] P. Ndayambaje et al. (2024). Plant Diversity on Green Roofs: A Review of the Ecological Benefits, Challenges, and Best Management Practices. Nature-Based Solutions. DOI: 10.1016/j.nbsj.2024.100162.
