Nitrogen (N) merupakan unsur nutrien utama dalam pengeluaran pisang (Musa spp.), tetapi penggunaan baja nitrogen secara berlebihan dilaporkan meluas di Selatan China [1]. Kesan kadar baja nitrogen terhadap sifat tanah dan fisiologi tanaman masih kurang difahami, khususnya pada tanah lom merah (red loam soil) tropika [1]. Di samping itu, kebanyakan kajian pembajaan pisang hanya menumpukan berat tandan, sedangkan tempoh kitaran tanaman (crop cycle duration) turut menentukan bilangan tandan yang dapat dihasilkan setiap tahun [2].
Artikel ini merumuskan dapatan tiga kajian untuk menjawab beberapa persoalan: sama ada kadar nitrogen yang tinggi meningkatkan hasil, bagaimana ia mempengaruhi tanah dan fisiologi daun, dan sejauh mana kitaran tanaman serta pengurusan nitrogen menentukan hasil tahunan.
Sorotan Literatur
Ketiga-tiga kajian meneliti nitrogen pada pisang, tetapi dengan objektif dan kaedah yang berbeza. Sun et al. menjalankan eksperimen lapangan di wilayah subtropika Selatan China dengan enam kadar nitrogen, iaitu 0, 145, 248, 352, 414 dan 455 g N sepokok, untuk menilai atribut fisiologi daun, sifat tanah dan hasil [1]. Barret et al. menjalankan dua percubaan lapangan satu kitaran, di Martinique pada tanah aluvium berliat dan di Guadeloupe pada andosol, masing-masing dengan lima rawatan nitrogen dan lima replikat, dengan hipotesis bahawa pada tanah kaya kalium dan kation lain, nitrogen membentuk hasil melalui kadar penyerapan nitrogen dan tempoh kitaran [2]. Meya et al. pula menguji sumber baja organik (baja haiwan dan sisa tanaman) serta gabungannya dengan baja bukan organik terhadap produktiviti dan keuntungan pisang Mchare di Tarakea, Lyamungo dan Tengeru, Tanzania [3].
Dari segi dapatan, Sun et al. mendapati kadar tinggi (NFT dan N455) menurunkan kalium (K) dan fosforus (P) tanah tersedia, aktiviti glutamin sintetase (glutamine synthetase, GS), serta kandungan protein dan gula larut berbanding kadar lebih rendah [1]. Barret et al. pula mendapati nitrogen tidak mengubah jumlah nitrogen yang diserap menjelang pembungaan, tetapi mempercepat penyerapannya sehingga kitaran memendek [2]. Meya et al. menunjukkan bahawa gabungan baja kandang lembu dengan baja mineral memberikan hasil purata tertinggi, iaitu 43.0 t ha?¹ setahun [3]. Secara keseluruhan, kajian-kajian ini bergerak daripada kesan fisiologi dan tanah, kepada dinamik penyerapan dan tempoh kitaran, hingga kepada strategi pengurusan dan keuntungan.
Kesan Kadar Nitrogen terhadap Hasil, Tanah dan Fisiologi Daun
Dalam kajian Sun et al., rawatan N352 menghasilkan hasil tertinggi berbanding kadar lebih tinggi, diikuti rawatan N455, walaupun perbezaan hasil antara semua rawatan tidak signifikan [1]. Analisis faktor (factor analysis) menunjukkan N352 mencatat skor bersepadu tertinggi bagi faktor tanah dan fisiologi daun, dan paling berkesan memperbaik metabolisme karbon dan nitrogen [1]. Hasil berkorelasi linear positif secara signifikan dengan skor bersepadu (r = 0.823, p < 0.05) [1].
Kitaran Tanaman dan Hasil Tahunan
Barret et al. menganggar hasil tahunan menggunakan tiga penunjuk: selang masa dari penanaman hingga pembungaan, bilangan buah setandan dan diameter buah [2]. Tempoh kitaran muncul sebagai pemacu utama penunjuk hasil tahunan, melebihi pengaruh diameter atau bilangan buah [2]. Pemendekan kitaran berpotensi membolehkan lebih banyak tandan dihasilkan setiap tahun [2].
Pengurusan Nitrogen Bersepadu
Di Tanzania, pisang Mchare yang dibaja dengan baja bukan organik sahaja menghasilkan 33.0 t ha?¹ setahun, lebih rendah daripada 38.8 t ha?¹ bagi baja kandang lembu sahaja, tetapi kaedah terakhir memerlukan input buruh lebih banyak [3]. Gabungan baja kandang dengan baja mineral memberikan hasil tertinggi, mengurangkan kos pembajaan sebanyak 32% dan menjana faedah bersih purata tertinggi di semua tapak dalam kedua-dua kitaran tanaman [3]. Hasil juga berbeza antara tapak, iaitu purata 19.6 t ha?¹ setahun di Tengeru yang lebih kering berbanding 39.3 di Lyamungo yang lebih lembap [3].
Perkara Penting yang Perlu Difahami
- Kadar nitrogen yang tinggi tidak semestinya meningkatkan hasil; hasil tertinggi dicatat pada 352 g N sepokok, dan perbezaan antara rawatan tidak signifikan [1].
- Kadar tinggi dikaitkan dengan penurunan K dan P tanah tersedia serta aktiviti GS, protein larut dan gula larut [1].
- Nitrogen mempengaruhi hasil tahunan melalui kelajuan penyerapan dan tempoh kitaran, bukan jumlah nitrogen diserap menjelang pembungaan [2].
- Gabungan baja organik dan mineral meningkatkan hasil dan keuntungan serta mengurangkan kos pembajaan [3].
Kesimpulan
Dapatan kajian-kajian ini menunjukkan bahawa penambahan nitrogen melebihi kadar sederhana tidak memberikan peningkatan hasil yang bermakna dan boleh menjejaskan nutrien tanah serta fisiologi daun [1]. Hasil tahunan turut ditentukan oleh tempoh kitaran tanaman [2], manakala pengurusan nitrogen secara bersepadu terbukti meningkatkan produktiviti dan keuntungan [3].
Rujukan:
- Jian-Bo Sun et al. (2020). Effect of Different Rates of Nitrogen Fertilization on Crop Yield, Soil Properties and Leaf Physiological Attributes in Banana Under Subtropical Regions of China. Frontiers in Plant Science. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.613760
- Julie Barret et al. (2026). Nitrogen fertilization influences banana yield through cycle duration and uptake dynamic. Agronomy Journal. https://doi.org/10.1002/agj2.70434
- A. Meya et al. (2023). Better Nitrogen Fertilizer Management Improved Mchare Banana Productivity and Profitability in Northern Highlands, Tanzania. Agronomy. https://doi.org/10.3390/agronomy13051418
