Mikroorganisma Lokal atau MOL betik ialah larutan yang dihasilkan melalui fermentasi buah betik. Larutan ini mengandungi pelbagai mikroorganisma yang berpotensi digunakan sebagai bioaktivator untuk mempercepat penguraian bahan organik, menghasilkan baja organik cair dan membantu proses fermentasi bahan lain.
Buah betik sesuai dijadikan bahan asas MOL kerana mengandungi karbohidrat dan glukosa yang boleh digunakan sebagai sumber tenaga oleh mikroorganisma. Kualiti MOL pula dipengaruhi oleh bahan tambahan, tempoh fermentasi dan keadaan penyimpanan. Berdasarkan dokumen yang diberikan, MOL betik lebih sesuai dilihat sebagai larutan bioaktivator mikrob dan bukannya baja lengkap yang membekalkan semua nutrien tanaman.
Apakah yang dimaksudkan dengan MOL betik?
MOL betik ialah larutan fermentasi berasaskan buah betik atau sisa buah betik. Dalam proses ini, gula daripada buah digunakan oleh mikroorganisma untuk membiak dan menghasilkan pelbagai metabolit.
Mikroorganisma yang terdapat dalam MOL boleh membantu:
- Menguraikan bahan organik;
- Mengikat nitrogen atmosfera;
- Melarutkan fosfat yang sukar tersedia;
- Menghasilkan asid organik;
- Menurunkan pH larutan; dan
- Membantu proses pengkomposan.
Kandungan dan bilangan mikroorganisma tidak semestinya sama bagi setiap MOL. Perbezaannya bergantung pada kebersihan bahan, sumber air, bahan tambahan, suhu dan tempoh fermentasi.
Prinsip asas fermentasi MOL betik
Dokumen menerangkan bahawa fermentasi MOL betik berlaku secara anaerobik pada suhu bilik selama kira-kira 7 hingga 21 hari.
Anaerobik bermaksud proses berlaku dalam keadaan bekalan oksigen yang sangat rendah atau terhad. Dalam keadaan tersebut, mikroorganisma fermentatif menggunakan karbohidrat dan gula sebagai sumber tenaga.
Buah betik membekalkan:
- Glukosa;
- Karbohidrat;
- Air;
- Sebatian organik; dan
- Mikroorganisma semula jadi daripada bahan serta persekitarannya.
Sepanjang fermentasi, komposisi kimia larutan berubah apabila gula ditukarkan kepada asid organik dan bahan metabolit lain.
Fungsi gula sebagai sumber karbon
Karbon ialah sumber tenaga penting untuk pertumbuhan mikroorganisma. Gula daripada buah betik menyediakan karbon, tetapi bahan tambahan seperti gula merah atau molase sering digunakan bagi meningkatkan bekalan tenaga.
Dokumen menyatakan bahawa molase dapat meningkatkan kualiti MOL, khususnya dari segi:
- Kepadatan bakteria; dan
- Kandungan IAA atau asid indol-3-asetik.
IAA ialah sejenis sebatian yang berkaitan dengan hormon auksin tumbuhan. Walau bagaimanapun, jumlah IAA dalam MOL boleh berubah mengikut bahan, populasi mikroorganisma dan keadaan fermentasi.
Penambahan gula tidak semestinya perlu dilakukan secara berlebihan. Dokumen hanya menyatakan bahawa molase meningkatkan kualiti MOL, tetapi tidak memberikan kadar formulasi khusus untuk semua keadaan.
Peranan air cucian beras
Air cucian beras turut digunakan dalam beberapa formulasi MOL. Bahan ini membekalkan kanji dan sumber karbon tambahan yang boleh menyokong pertumbuhan mikroorganisma.
Gabungan buah betik, air cucian beras dan gula merah menyediakan beberapa bentuk karbohidrat yang boleh digunakan oleh komuniti mikrob sepanjang fermentasi.
Namun, dokumen tidak menetapkan satu formula standard atau nisbah bahan yang mesti digunakan. Oleh itu, komposisi MOL boleh berbeza mengikut kaedah penghasilan.
Mengapa pH MOL menurun?
Pada peringkat awal fermentasi, pH larutan menurun akibat pembentukan asid organik.
Antara asid yang dinyatakan dalam dokumen ialah:
- Asid laktik;
- Asid asetik; dan
- Asid piruvik.
Asid-asid ini terbentuk melalui aktiviti mikroorganisma yang memecahkan gula. Penurunan pH membantu menghasilkan persekitaran yang lebih berasid.
Keadaan berasid boleh membantu mengawet larutan dan mengehadkan pertumbuhan sesetengah mikroorganisma yang kurang tahan terhadap pH rendah.
Tempoh fermentasi yang sesuai
Dokumen menyatakan bahawa tempoh tujuh hari boleh dianggap sesuai untuk penghasilan MOL secara cekap. Walau bagaimanapun, kualitinya dilaporkan terus meningkat sehingga hari ke-14 atau ke-21.
Secara umum, tempoh fermentasi boleh dibahagikan seperti berikut:
| Tempoh | Keadaan yang dinyatakan dalam dokumen |
|---|---|
| 7 hari | Sesuai untuk penghasilan yang cepat dan boleh mula digunakan |
| 14 hari | Kepadatan mikroorganisma dilaporkan mencapai tahap tertinggi |
| 14–21 hari | Kualiti fermentasi masih boleh meningkat |
Tempoh yang lebih panjang tidak semestinya sentiasa menghasilkan produk lebih baik. Selepas sumber makanan berkurang, aktiviti mikrob boleh menurun atau komuniti mikrob berubah.
Kiraan mikroorganisma dalam MOL betik
Dokumen melaporkan bahawa kiraan koloni keseluruhan atau total colony count bagi MOL betik berada sekitar:
1.11 × 10? hingga 2.13 × 10? sel/mL.
Kepadatan tertinggi dilaporkan berlaku pada hari ke-14 fermentasi.
Nilai ini menunjukkan bahawa larutan MOL mengandungi populasi mikroorganisma yang aktif. Namun, kiraan koloni keseluruhan tidak menerangkan secara khusus berapa banyak setiap spesies atau kumpulan mikroorganisma yang terdapat di dalamnya.
MOL juga bukan kultur tulen. Ia ialah komuniti campuran yang komposisinya boleh berubah antara satu kelompok pengeluaran dengan kelompok yang lain.
Kumpulan mikroorganisma utama
Jadual pada halaman pertama dokumen menyenaraikan beberapa kumpulan mikrob utama dan fungsi yang dikaitkan dengannya:
| Kumpulan mikrob | Fungsi | Kesan yang dinyatakan |
|---|---|---|
| Bakteria pengikat nitrogen | Mengikat nitrogen atmosfera | Meningkatkan profil nitrogen dalam MOL |
| Bakteria pelarut fosfat | Melarutkan fosfat tidak tersedia | Meningkatkan fosforus tersedia |
| Bakteria kitinolitik | Menguraikan kitin | Berpotensi menyahaktifkan patogen tanah |
| Lactobacillus sp. | Menjalankan fermentasi asid laktik | Menurunkan pH dan membantu pengawetan |
Peranan ini menunjukkan bahawa MOL betik berpotensi membantu proses biologi dalam bahan organik dan tanah. Namun, fungsi sebenar selepas aplikasi bergantung pada kemampuan mikroorganisma bertahan serta aktif dalam persekitaran baharu.
Bakteria pengikat nitrogen
Bakteria pengikat nitrogen mempunyai keupayaan menukarkan nitrogen atmosfera kepada bentuk nitrogen yang lebih reaktif.
Dalam konteks MOL betik, kehadirannya dikaitkan dengan peningkatan profil nitrogen larutan.
Walau bagaimanapun, dokumen tidak menyatakan jumlah nitrogen yang disumbangkan kepada tanaman selepas aplikasi. Oleh itu, MOL betik tidak boleh dianggap sebagai pengganti terus kepada baja nitrogen hanya berdasarkan kehadiran bakteria tersebut.
Bakteria pelarut fosfat
Sebahagian fosforus dalam tanah berada dalam bentuk yang sukar diserap oleh akar. Bakteria pelarut fosfat menghasilkan asid atau sebatian yang membantu melepaskan fosfat daripada ikatan mineral.
Dalam MOL betik, kumpulan ini dikaitkan dengan peningkatan fosforus yang lebih tersedia.
Keberkesanannya di tanah boleh berubah mengikut:
- pH tanah;
- Kandungan bahan organik;
- Kelembapan;
- Jenis mineral tanah; dan
- Keupayaan bakteria hidup selepas aplikasi.
Bakteria kitinolitik
Bakteria kitinolitik menghasilkan enzim yang boleh menguraikan kitin.
Kitin ialah bahan yang terdapat pada struktur tertentu, termasuk dinding sel sesetengah fungi. Oleh itu, aktiviti kitinolitik sering dikaitkan dengan potensi perencatan patogen tertentu.
Dokumen menyatakan bahawa kumpulan ini berpotensi menyahaktifkan patogen tanah. Namun, ia tidak memberikan data khusus tentang jenis patogen, kadar penggunaan atau tahap kawalan penyakit pada tanaman.
Lactobacillus dan fermentasi asid laktik
Lactobacillus ialah kumpulan bakteria yang menghasilkan asid laktik melalui fermentasi gula.
Dalam MOL, aktiviti ini membantu:
- Menurunkan pH;
- Menstabilkan fermentasi;
- Mengawet larutan; dan
- Mengehadkan sesetengah mikroorganisma yang tidak tahan asid.
Dokumen menyebut Lactobacillus acidophilus sebagai salah satu bakteria yang ditemui dalam kajian berkaitan MOL daripada sisa sayuran.
Mikroorganisma lain yang dikenal pasti
Kajian pengenalpastian yang dirujuk dalam dokumen menemui beberapa mikroorganisma dalam MOL daripada sisa sayuran, termasuk:
- Bacillus subtilis;
- Bacillus cereus;
- Lactobacillus acidophilus;
- Spirillum;
- Streptoverticillium; dan
- Leuconostoc mesenteroides.
Senarai ini tidak bermaksud semua mikroorganisma tersebut semestinya terdapat dalam setiap MOL betik. Dokumen menyatakan bahawa penemuan tersebut datang daripada MOL berasaskan sisa sayuran.
Oleh itu, komposisi sebenar MOL betik perlu disahkan melalui analisis mikrobiologi sekiranya pengenalpastian spesies khusus diperlukan.
Levilactobacillus brevis daripada betik fermentasi
Dokumen turut merujuk kepada strain Levilactobacillus brevis yang dipencilkan daripada betik fermentasi.
Strain tersebut menunjukkan:
- Ketahanan terhadap jus gastrointestinal; dan
- Keupayaan antibakteria.
Ciri ini dikaitkan dengan potensi probiotik. Namun, kajian tersebut melibatkan strain tertentu yang telah dipencilkan dan diuji, bukan keseluruhan larutan MOL betik.
Oleh itu, kewujudan satu strain berpotensi probiotik tidak bermaksud semua MOL betik boleh dikategorikan secara automatik sebagai produk probiotik.
MOL betik sebagai bioaktivator pengkomposan
Penggunaan utama yang paling jelas dalam dokumen ialah sebagai bioaktivator pengkomposan.
Bioaktivator ialah bahan yang membekalkan atau merangsang mikroorganisma untuk mempercepat penguraian sisa organik.
Dalam kaedah Takakura, MOL betik ditambahkan kepada sisa makanan isi rumah dan dilaporkan membantu memendekkan tempoh pengkomposan kepada sekitar 14 hari.
Mikroorganisma dalam MOL menggunakan bahan organik sebagai sumber tenaga, seterusnya mempercepat proses pereputan.
Prestasi dalam pengkomposan sisa makanan
Dokumen menyatakan bahawa MOL betik menunjukkan prestasi lebih baik berbanding MOL nasi basi dan EM4 komersial dalam satu kajian pengkomposan sisa makanan isi rumah.
Kompos yang dihasilkan mempunyai:
- Nisbah C/N sebanyak 17.8; dan
- Kandungan K?O sebanyak 1.512%.
Nilai tersebut dilaporkan memenuhi standard SNI 19-7030-2004 yang digunakan dalam kajian berkenaan.
Dapatan ini menunjukkan potensi MOL betik sebagai bioaktivator. Namun, prestasi sebenar masih dipengaruhi oleh jenis sisa, kelembapan, pengudaraan dan kaedah pengkomposan.
Penggunaan sebagai baja organik cair
Dokumen menyatakan bahawa bagi aplikasi sebagai baja organik cair, nisbah yang digunakan ialah:
1 liter MOL dicampurkan dengan 10 liter air.
Nisbah ini bersamaan pencairan 1:10.
Larutan tersebut dinyatakan untuk aplikasi terus kepada tanaman. Walau bagaimanapun, dokumen tidak memperincikan:
- Jenis tanaman;
- Kekerapan aplikasi;
- Kaedah siraman atau semburan;
- Umur tanaman; atau
- Kesan kepekatan terhadap daun dan akar.
Oleh itu, kadar tersebut perlu difahami sebagai kadar yang dilaporkan dalam sumber, bukan formula sejagat untuk semua tanaman.
Penggunaan sebagai pestisid semula jadi
Dokumen menyebut contoh MOL daun gamal yang digunakan sebagai pestisid semula jadi pada nisbah:
1 liter MOL dicampurkan dengan 5 liter air.
Namun, kadar ini merujuk kepada MOL daun gamal, bukannya MOL betik.
Oleh itu, dokumen tidak memberikan bukti langsung bahawa MOL betik pada kadar sama berkesan sebagai pestisid. Perbezaan bahan asas boleh menghasilkan sebatian dan fungsi yang berlainan.
Penggunaan sebagai starter makanan ternakan
MOL turut digunakan sebagai starter atau peragi dalam fermentasi makanan ternakan.
Dalam penggunaan ini, mikroorganisma membantu mengubah bahan makanan melalui fermentasi dan berpotensi menggantikan produk komersial seperti EM4 dengan kos yang lebih rendah.
Dokumen menyebut aplikasi tersebut pada makanan lembu. Namun, ia tidak memberikan formulasi, kadar penggunaan atau parameter keselamatan makanan ternakan secara terperinci.
Penyimpanan MOL betik
Dokumen menyatakan bahawa selepas tujuh hari fermentasi, MOL betik boleh disimpan dan digunakan selama tambahan kira-kira dua minggu tanpa penurunan kualiti yang ketara.
Ini memberikan anggaran tempoh penggunaan seperti berikut:
| Fasa | Tempoh |
|---|---|
| Fermentasi awal | Sekurang-kurangnya 7 hari |
| Penyimpanan tambahan | Kira-kira 2 minggu |
| Tempoh kualiti tertinggi mikrob | Sekitar hari ke-14 |
Walau bagaimanapun, dokumen tidak memperincikan jenis bekas, suhu simpanan atau keadaan pendedahan kepada cahaya.
Peranan bekas tertutup
Fermentasi diterangkan sebagai proses anaerobik. Oleh itu, bekas tertutup diperlukan untuk mengehadkan kemasukan oksigen dan mengurangkan pencemaran daripada persekitaran.
Semasa fermentasi, penghasilan gas boleh berlaku akibat aktiviti mikroorganisma. Dokumen tidak menghuraikan kaedah khusus untuk mengurus tekanan gas, tetapi penggunaan bekas perlu mengambil kira kemungkinan gas terkumpul.
Bekas yang bersih membantu mengurangkan kemasukan mikroorganisma yang tidak dikehendaki.
Tanda perubahan semasa fermentasi
Berdasarkan proses yang diterangkan dalam dokumen, beberapa perubahan boleh berlaku:
- pH menurun;
- Aroma menjadi masam atau berciri fermentasi;
- Gas mungkin terbentuk;
- Bahan buah menjadi semakin lembut; dan
- Larutan menjadi lebih keruh.
Namun, dokumen tidak menyediakan senarai tanda khusus untuk membezakan fermentasi yang baik daripada fermentasi yang rosak.
Oleh itu, penilaian keselamatan produk tidak boleh dibuat hanya melalui bau atau rupa tanpa analisis lanjut.
MOL betik bukan kultur mikrob yang seragam
MOL dihasilkan daripada bahan semula jadi dan fermentasi campuran. Oleh itu, kandungan mikrobnya tidak seragam seperti inokulan komersial yang mengandungi strain tertentu.
Perbezaan boleh berlaku antara kelompok akibat:
- Tahap kematangan buah;
- Kebersihan bahan;
- Kualiti air;
- Jenis gula;
- Nisbah bahan;
- Suhu;
- Tempoh fermentasi; dan
- Pencemaran silang.
Keadaan ini menjelaskan mengapa prestasi MOL di lapangan mungkin berubah antara satu penghasilan dengan penghasilan lain.
Peranan sebenar MOL dalam tanah
Berdasarkan dokumen, fungsi utama MOL adalah sebagai sumber mikroorganisma dan bioaktivator.
MOL boleh menyokong:
- Penguraian bahan organik;
- Kitaran nitrogen;
- Pelarutan fosfat;
- Aktiviti fermentasi; dan
- Pembentukan kompos.
Namun, dokumen tidak memberikan data lengkap NPK bagi MOL betik atau membuktikan bahawa MOL sahaja mampu memenuhi semua keperluan nutrien tanaman.
Oleh itu, penggunaannya lebih sesuai sebagai pelengkap kepada pengurusan bahan organik dan nutrien, bukannya sebagai satu-satunya sumber baja.
Had maklumat dalam dokumen
Dokumen tidak memberikan beberapa maklumat penting untuk pengeluaran komersial, antaranya:
- Formula bahan yang standard;
- Nisbah betik, air dan molase;
- Spesifikasi pH produk siap;
- Kaedah kawalan pencemaran;
- Jangka hayat jangka panjang;
- Kiraan mikrob minimum untuk setiap kelompok;
- Dos khusus mengikut tanaman; dan
- Ujian keselamatan produk.
Maklumat tersebut perlu ditentukan melalui formulasi terkawal dan analisis makmal sekiranya MOL betik hendak dibangunkan sebagai produk yang seragam.
Kata kunci: MOL betik, Mikroorganisma Lokal, fermentasi betik, bioaktivator, mikroorganisma bermanfaat, bakteria pengikat nitrogen, bakteria pelarut fosfat, bakteria kitinolitik, Lactobacillus, molase, asid laktik, baja organik cair, pengkomposan, starter fermentasi, kiraan koloni mikrob
Sumber Rujukan
Aisyah, N., Irwan, M., & Purnomo, N. (2025). Study on the production of local microorganisms as a starter for cattle-feed fermentation. Jurnal Ilmu dan Teknologi Peternakan Indonesia.
Chen, R., Chen, W., Chen, H., Zhang, G., & Chen, W. (2018). Comparative evaluation of the antioxidant capacities, organic acids and volatiles of papaya juices fermented by Lactobacillus acidophilus and Lactobacillus plantarum. Journal of Food Quality, 2018, 1–12.
Fadhil, M., Yanti, S., Sulaiman, I., & Noviasari, S. (2025). Study of MOL production from various fruit-waste mixtures and fermentation length. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1476.
Forghani, F., Abbasiliasi, S., Jayanthi, M., Sreepathi, N., Kumari, V., Huligere, S. S., Al-Odayni, A.-B. M., Lasehinde, V., & Ramu, R. (2023). Screening for potential novel probiotic Levilactobacillus brevis RAMULAB52 with antihyperglycemic property from fermented Carica papaya L. Frontiers in Microbiology, 14.
Hudha, A., S., B. G. G., B., C. R. R. D., & D., D. K. R. (2022). Manufacture of local microorganisms from vegetable waste with nutrition-source supply variation. Tibuana.
Indasah, I., & Muhith, A. (2020). Local microorganism from fermented cassava in composition and its effect on physical, chemical and biological quality in the environment. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 519.
Jafar, J., Ramli, Y., & Kurniawan, E. (2023). Pelatihan dan pendampingan produksi Mikroorganisme Lokal untuk kemandirian petani. MALLOMO: Journal of Community Service.
Putri, A., Aziz, R., & Goembira, F. (2024). Utilization of effective microorganisms and local microorganisms from stale rice and papaya in household food-waste composting using the Takakura method. 3rd Conference on Innovation in Technology and Engineering Science.
Simarmata, W., Yurnaliza, Y., & Nurwahyuni, I. (2022). Quality of effective microorganisms-based liquid fertilizer from fermented papaya fruits (Carica papaya L.). Jurnal Pembelajaran dan Biologi Nukleus.
Yunilas, Y., Mirwhandhono, E., & Efrata, E. (2024). Evaluasi kualitas larutan Mikroorganisme Lokal berbasis limbah buah dan potensinya sebagai bioaktivator. KNOWLEDGE: Jurnal Inovasi Hasil Penelitian dan Pengembangan.
Yunita, D., Irfan, I., & Marlina, M. (2021). Natural decomposer developed from various banana waste and different storage times.
