Pengenalan
Bougainvillea (Bougainvillea spp.) ialah pokok renek menjalar daripada famili Nyctaginaceae yang sangat popular dalam landskap tropika Malaysia kerana braktea berwarna-warni dan ketahanannya terhadap panas serta kemarau (pengetahuan am). Pembiakan melalui keratan ialah kaedah paling popular untuk banyak tumbuhan hiasan kerana mudah, murah dan menghasilkan anak pokok yang serupa dengan induk. Namun, bagi bougainvillea, kejayaan kaedah ini terhad kerana kebanyakan kultivarnya sukar berakar.
Artikel ini meringkaskan ulasan bertajuk *“A review: Multiplication of Bougainvillea species through cutting” (Singh, 2018) dari India. Objektifnya ialah merumuskan faktor yang mempengaruhi kejayaan pembiakan bougainvillea melalui keratan, termasuk bioregulator, jenis keratan, kultivar dan musim. Dapatan dilengkapi oleh kajian varieti di India (Borkar et al., 2024) dan ulasan penanaman di China* (He et al., 2011).
Sorotan Kajian Lepas
Ulasan Singh (2018) dibina atas buku teks klasik pembiakan tumbuhan. Hartmann dan Kester, dalam Plant Propagation: Principles and Practices yang dipetik ribuan kali, menghuraikan prinsip asas pembentukan akar adventitius pada keratan, termasuk peranan auksin, rizab karbohidrat, umur bahan dan keadaan persekitaran. Buku ini turut membincangkan teori cantuman dan prinsip kultur tisu untuk mikropembiakan, yang menjadi alternatif bagi spesies sukar berakar.
Macdonald (1987), dalam Practical Woody Plant Propagation for Nursery Growers, memberikan huraian menyeluruh tentang kaedah pembiakan daripada biji hingga keratan, cantuman, tut dan kultur tisu, berdasarkan kaedah kerja sebenar di nurseri seluruh dunia. Rujukan ini penting kerana bougainvillea ialah tumbuhan berkayu yang memerlukan pendekatan yang berbeza daripada tumbuhan herba.
Kajian pada spesies lain turut memberi panduan. Porlingis dan Therios (1976) mendapati keupayaan berakar keratan zaitun juvenil dan dewasa dipengaruhi oleh musim penanaman, kepekatan IBA dan bilangan daun, dengan turun naik bermusim yang besar. Kim et al. (1998) menunjukkan bahawa 5 µM IBA paling berkesan untuk pengakaran in vitro pucuk Fraxinus, dan terdapat perbezaan ketara antara klon. Kedua-dua kajian ini menyokong konsep bahawa musim, hormon dan genotip berinteraksi dalam menentukan kejayaan pengakaran.
Dapatan Utama
Kebanyakan kultivar sukar berakar. Singh (2018) melaporkan bahawa pembiakan melalui keratan mempunyai kejayaan terhad pada bougainvillea kerana kebanyakan kultivarnya sukar berakar. Oleh itu, bioregulator tumbuhan telah digunakan secara meluas untuk merangsang pengakaran.
Keratan kayu keras lebih baik. Keratan kayu keras menunjukkan pertumbuhan yang lebih baik berbanding keratan kayu lembut.
Kultivar mudah berakar. Pengakaran paling banyak dan kelangsungan hidup maksimum pada keratan kayu keras direkodkan pada kultivar Blondie, Elizabeth, Pixi dan Sundari.
Musim mempengaruhi kejayaan. Peratusan kelangsungan hidup dan pengakaran lebih tinggi bagi keratan yang diambil pada bulan Julai dan September berbanding Februari.
Sokongan kajian lain. Borkar et al. (2024), menurut ringkasan SciSpace, mendapati kultivar Singapore Red dan Blondie menunjukkan prestasi baik apabila dibiakkan melalui keratan kayu keras. He et al. (2011) melaporkan bahawa di China, kadar pengakaran berbeza mengikut jenis pucuk, musim, bahan media dan perangsang akar, dan proses kultur tisu yang stabil dan cekap telah diwujudkan.
| Faktor | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Jenis keratan | Kayu keras > kayu lembut | Singh (2018) |
| Kultivar mudah berakar | Blondie, Elizabeth, Pixi, Sundari | Singh (2018) |
| Musim | Julai, September > Februari | Singh (2018) |
| Prestasi keratan | Singapore Red, Blondie baik | Borkar et al. (2024) |
| Faktor lain | Jenis pucuk, media, perangsang akar | He et al. (2011) |
Perbincangan
Keunggulan keratan kayu keras berkait dengan rizab karbohidrat yang lebih tinggi dan tisu yang lebih matang, menjadikannya kurang mudah layu dan reput berbanding keratan lembut. Prinsip ini dihuraikan dalam buku Hartmann dan Kester, dan terbukti dalam bougainvillea. Bagi nurseri, ini bermakna bahan keratan terbaik diambil daripada dahan yang telah matang, bukan pucuk muda yang hijau.
Perbezaan musim di India mungkin berkait dengan musim tengkujuh (Julai hingga September) yang menyediakan kelembapan tinggi dan suhu sesuai untuk pengakaran. Seperti yang ditunjukkan oleh Porlingis dan Therios (1976) pada zaitun, keupayaan berakar boleh berubah dengan ketara mengikut musim. Iklim Malaysia yang tidak bermusim jelas mungkin membolehkan keratan diambil sepanjang tahun, tetapi tempoh selepas hujan dengan pertumbuhan aktif mungkin paling sesuai (pengetahuan am).
Perbezaan antara kultivar pula menunjukkan bahawa nurseri perlu mengenal pasti kultivar mudah berakar untuk pengeluaran besar-besaran, manakala kultivar sukar berakar boleh dibiakkan melalui cantuman, tut udara atau kultur tisu.
Pengalaman China yang diulas oleh He et al. (2011) menambah satu lagi pertimbangan, iaitu pemilihan kultivar bukan sahaja berdasarkan warna braktea, tetapi juga kemudahan pembiakan dan kesesuaian dengan iklim setempat. Kajian Borkar et al. (2024) di India menyokong pandangan ini apabila varieti bougainvillea yang berbeza menunjukkan tindak balas yang berlainan terhadap pembiakan keratan, bermakna protokol yang berjaya untuk satu varieti tidak semestinya sesuai untuk varieti lain. Kim et al. (1998) turut memperlihatkan fenomena yang sama pada klon Fraxinus, di mana genotip menjadi faktor yang sama penting dengan kepekatan hormon.
Dari sudut amalan nurseri di Malaysia, kejayaan pengakaran turut bergantung kepada faktor yang mudah dikawal seperti kebersihan alat pemotong, media yang bersaliran baik (contohnya campuran pasir, sekam padi bakar atau gambut), teduhan separa dan kelembapan udara yang tinggi melalui sistem kabus atau penutup plastik (pengetahuan am). Merekod kadar hidup setiap kultivar mengikut kelompok keratan membolehkan pengusaha mengenal pasti kultivar yang menguntungkan untuk dibiakkan secara besar-besaran.
Implikasi kepada Pengusaha Nurseri
1. Gunakan keratan kayu keras daripada dahan matang untuk kadar kejayaan lebih tinggi.
2. Rawat pangkal keratan dengan hormon pengakaran seperti IBA.
3. Utamakan kultivar mudah berakar seperti Blondie untuk pengeluaran besar-besaran.
4. Gunakan cantuman atau kultur tisu bagi kultivar yang sukar berakar.
Kesimpulan
Kebanyakan kultivar bougainvillea sukar berakar, tetapi kejayaan pembiakan dapat ditingkatkan melalui keratan kayu keras, hormon pengakaran, pemilihan kultivar mudah berakar seperti Blondie, Elizabeth, Pixi dan Sundari, serta pemilihan musim yang sesuai. Kultur tisu dan cantuman menawarkan alternatif bagi kultivar yang sukar.
Rujukan
1. Singh, K. K. (2018). A review: Multiplication of Bougainvillea species through cutting. International Journal of Chemical Studies, 6(2).
2. Borkar, Y. A., Salvi, B. R., Dalvi, N. V., et al. (2024). Response of different Bougainvillea varieties to cutting propagation. Asian Research Journal of Agriculture, 17(4). https://doi.org/10.9734/arja/2024/v17i4550
3. He, L., He, Y., Li, B., et al. (2011). Review of the studies on Bougainvillea‘s introduction and cultivation in China. Hubei Agricultural Sciences, 50(8). https://doi.org/10.3969/j.issn.0439-8114.2011.08.003
4. Hartmann, H. T., & Kester, D. E. (1968). Plant Propagation: Principles and Practices. Prentice-Hall.
5. Macdonald, B. (1987). Practical Woody Plant Propagation for Nursery Growers. Timber Press.
6. Porlingis, I. C., & Therios, I. (1976). Rooting response of juvenile and adult leafy olive cuttings to various factors. Journal of Horticultural Science, 51(1). https://doi.org/10.1080/00221589.1976.11514661
7. Kim, M.-S., Klopfenstein, N. B., & Cregg, B. M. (1998). In vitro and ex vitro rooting of micropropagated shoots using three green ash (Fraxinus pennsylvanica) clones. New Forests, 16. https://doi.org/10.1023/A:1006564423011
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: bougainvillea, pembiakan, keratan kayu keras, pengakaran, kultivar, IBA, musim, nurseri
