Stevia (Stevia rebaudiana Bertoni): Fotoperiod, Pembiakan, Pembajaan, Glikosida Steviol dan Penanaman di Malaysia

Pengenalan

Stevia (Stevia rebaudiana Bertoni) ialah pokok renek saka kecil daripada famili Asteraceae yang berasal dari Paraguay. Daunnya mengandungi glikosida steviol (SG), terutamanya stevioside (ST) dan rebaudioside A (Reb A), yang ratusan kali lebih manis daripada gula tebu tetapi hampir tidak berkalori. Dengan peningkatan kesedaran terhadap diabetes dan obesiti, permintaan global terhadap pemanis semula jadi rendah kalori terus meningkat. Stevia kini ditanam secara komersial di Brazil, Paraguay, Amerika Tengah, Thailand, Korea, China dan India (Hossain et al., 2017). Di Malaysia, minat terhadap stevia wujud sejak lebih sedekad lalu, dengan penyelidikan oleh MARDI, Universiti Putra Malaysia (UPM), Universiti Malaya (UM), Agensi Nuklear Malaysia, UIAM dan UiTM. Namun, penanaman komersial berdepan satu cabaran asas: stevia ialah tumbuhan hari pendek, dan panjang hari di Malaysia yang hampir tetap sekitar 12 jam menyebabkan ia berbunga awal.

Ulasan ini bertajuk “Ulasan Penyelidikan Stevia: Fotoperiod, Pembiakan, Pembajaan, Glikosida Steviol dan Penanaman di Malaysia”. Objektifnya ialah untuk merumuskan dapatan utama kajian saintifik mengenai (i) kesan fotoperiod terhadap pembungaan, biojisim dan glikosida steviol, (ii) penilaian aksesi dan genotip di bawah keadaan Malaysia, (iii) kaedah pembiakan dan pembaikbakaan mutasi, (iv) kesan pembajaan terhadap hasil dan kualiti, (v) amalan tuaian dan pengeringan, serta (vi) kegunaan dan manfaat kesihatan. Kajian yang diulas dijalankan di Malaysia (MARDI, UPM, UM, Agensi Nuklear Malaysia), Belgium, India, China, Iran dan Bangladesh.

Bahan ulasan diperoleh melalui fungsi Literature Review di platform SciSpace (scispace.com) dalam mod High Quality pada November 2026, dengan memberi tumpuan kepada sepuluh kertas teratas yang dipaparkan.

Fotoperiod: Cabaran Utama di Kawasan Tropika

Dapatan utama: Stevia ialah tumbuhan hari pendek dengan panjang hari kritikal sekitar 13 jam; di Malaysia ia berbunga awal, menghentikan pertumbuhan vegetatif dan mengurangkan hasil daun serta glikosida steviol.

Rashid, Ding dan Hassan (2021) dari UPM menyatakan bahawa stevia ialah tumbuhan hari pendek dengan panjang hari kritikal 13 jam. Panjang hari kurang daripada 13 jam menyebabkan stevia berbunga awal, menghasilkan biojisim daun yang rendah dan peratus kandungan pemanis yang rendah. Abdulameer et al. (2018) turut menegaskan bahawa dengan panjang hari hampir tetap 12 jam di Malaysia, stevia cenderung berbunga awal. Chiew et al. (2016) dari Agensi Nuklear Malaysia dan UPM menyatakan bahawa tiada varieti stevia yang benar-benar sesuai untuk ditanam di Malaysia disebabkan panjang hari yang pendek.

Ceunen dan Geuns (2012) di Belgium menjalankan kajian fisiologi terperinci menggunakan pokok yang dipangkas dan ditanam di bawah fotoperiod 16 jam (hari panjang, LD) atau 8 jam (hari pendek, SD). Keadaan LD memanjangkan pertumbuhan vegetatif, meningkatkan biojisim daun dan jumlah kandungan SG secara signifikan. Dalam kedua-dua fotoperiod, SG menurun semasa perkembangan reproduktif, terutamanya dalam daun matang di bawah LD atau daun muda di bawah SD. Apabila pucuk sisi dimasukkan, hasil daun dan SG per dahan di bawah LD meningkat secara signifikan, menunjukkan tuaian semasa berbunga masih boleh dilakukan dalam keadaan hari panjang. Nisbah Reb A kepada ST dipengaruhi oleh ontogeni dan panjang hari, dengan nisbah lebih besar semasa pertumbuhan vegetatif di bawah SD. Di bawah LD, nisbah Reb A:ST berkorelasi songsang dengan berat kering daun dan jumlah SG.

Aspek	Hari panjang (16 j)	Hari pendek (8 j)	Sumber
Fasa vegetatif	Dipanjangkan	Dipendekkan (berbunga awal)	Ceunen & Geuns (2012)
Biojisim daun	Meningkat signifikan	Rendah	Ceunen & Geuns (2012)
Jumlah SG	Meningkat signifikan	Rendah	Ceunen & Geuns (2012)
Penurunan SG semasa berbunga	Dalam daun matang	Dalam daun muda	Ceunen & Geuns (2012)
Nisbah Reb A:ST	Berkorelasi songsang dengan biojisim	Lebih tinggi semasa vegetatif	Ceunen & Geuns (2012)

Sumber: Ceunen & Geuns (2012).

Manipulasi Cahaya: Gangguan Malam dan Kilang Tanaman

Dapatan utama: Gangguan malam selama 60 minit sehari memanjangkan fasa vegetatif daripada 20 hari kepada 120 hari, manakala fotoperiod 16 jam dalam kilang tanaman meningkatkan hasil biojisim dan metabolit.

Rashid et al. (2021) menguji rawatan gangguan malam (night interruption) menggunakan enam sumber cahaya selama 60 minit setiap hari. Gangguan malam memanjangkan fasa vegetatif daripada 20 hari (kawalan) kepada 120 hari, membolehkan pengumpulan biojisim dan kandungan SG. Biojisim daun dan SG bagi semua pokok yang dirawat cahaya meningkat secara signifikan berbanding kawalan, terutamanya pada minggu ke-6 dan ke-8 selepas rawatan dimulakan. Lampu pendarfluor dan LED didapati cekap tenaga dan berkesan sebagai sumber cahaya, dengan lampu pendarfluor putih hangat menunjukkan peningkatan jumlah SG tertinggi.

Rengasamy et al. (2022) dari Universiti Malaya mengkaji penanaman stevia dalam kilang tanaman (plant factory) menggunakan cahaya merah, hijau dan biru dengan fotoperiod 8, 12, 16 jam dan cahaya berselang (16/24 jam), masing-masing dengan Daily Light Integral (DLI) tetap 7.2 mol m?² hari?¹. Hasil diukur sebagai berat kering daun digabungkan dengan analisis LCMS stevioside dan Reb A, serta kecekapan penggunaan tenaga. Menurut ringkasan SciSpace, fotoperiod 16 jam meningkatkan hasil gabungan stevioside dan Reb A sehingga kira-kira 975% berbanding cahaya semula jadi; angka ini perlu disemak terus dalam kertas asal.

Pendekatan	Dapatan	Sumber
Gangguan malam 60 min/hari	Fasa vegetatif 20 ? 120 hari	Rashid et al. (2021)
Sumber cahaya terbaik	Pendarfluor putih hangat (SG tertinggi); LED cekap tenaga	Rashid et al. (2021)
Kilang tanaman 16 j, DLI 7.2	Hasil biojisim dan metabolit meningkat; ~975% ST + Reb A (ringkasan SciSpace)	Rengasamy et al. (2022)
Panjang hari >14 j	Prestasi agronomi lebih baik	Abdulameer et al. (2018)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Penilaian Aksesi dan Genotip di Malaysia

Dapatan utama: Aksesi MSR 028 dari MARDI menghasilkan setara 2.8 t/ha daun kering, sama seperti di Kanada; penanaman ratun mungkin dapat mengatasi masalah tuaian awal.

Tan et al. (2008) dari MARDI memperkenalkan aksesi stevia dari Rusia, Paraguay, Kanada, Amerika Syarikat dan Jepun. Daripada 67 aksesi, enam yang mempunyai kadar kejayaan pembiakan vegetatif tinggi dipilih, lima daripadanya berasal dari Kanada dan satu dari Rusia. Aksesi terpilih dinilai dalam dua ujian ladang merangkumi tujuh dan enam tuaian. Aksesi dengan hasil tertinggi ialah MSR 028, diikuti dua aksesi lain. Hasil kumulatif daun segar MSR 028 setara dengan 2.8 t/ha daun kering, sama seperti yang dilaporkan di Kanada di mana stevia ditanam sebagai tanaman semusim. Penulis menyimpulkan bahawa penanaman ratun (tuaian berulang) boleh mengatasi masalah tuaian awal yang terpaksa dilakukan akibat panjang hari yang pendek di Malaysia.

Abdulameer et al. (2018) di UPM Serdang menilai lapan genotip, iaitu CHV1, Morita2, MS012, MS012 (4x), SA18, TPU, serta hibrid IIUM-F1 dan UiTM-H2, di bawah dua keadaan cahaya dari Disember 2016 hingga April 2017. Prestasi agronomi stevia adalah lebih baik secara signifikan dalam persekitaran panjang hari melebihi 14 jam berbanding panjang hari yang lebih pendek. Kewujudan hibrid tempatan seperti IIUM-F1 dan UiTM-H2 serta tetraploid MS012 (4x) menunjukkan usaha pembaikbakaan tempatan sedang berjalan.

Pembiakan dan Pembaikbakaan Mutasi

Dapatan utama: Percambahan biji yang lemah menjadikan pembiakan vegetatif melalui keratan dan mikropropagasi sebagai kaedah utama; mutasi teraruh menggunakan sinaran gama berpotensi menghasilkan varieti sesuai Malaysia.

Hajihashemi (2021), dalam bab mengenai amalan agronomi, menjelaskan bahawa salah satu masalah utama pembiakan stevia ialah kadar percambahan biji yang lemah, maka teknik pembiakan vegetatif lebih diutamakan untuk penanaman berskala besar. Keratan batang dan mikropropagasi telah diperkenalkan sebagai teknik berjaya, tetapi masing-masing mempunyai kelemahan iaitu kadar pengakaran keratan yang lemah dan kos kultur tisu yang tinggi. Untuk kejayaan penanaman, keadaan persekitaran optimum termasuk hari panjang, tanah bertekstur ringan dengan saliran mencukupi, pengairan mengikut haba dan kelembapan udara, serta aplikasi baja yang sesuai.

Chiew et al. (2016) mengulas penggunaan mutasi teraruh, khususnya sinaran gama, untuk menjana variasi genetik dan membangunkan varieti baharu. Kajian terdahulu mengesahkan kandungan SG maksimum dicapai pada atau sejurus sebelum berbunga, dan pembungaan yang lewat di bawah hari panjang memberikan tempoh lebih lama untuk pengumpulan SG. Oleh itu, mutan yang lambat berbunga atau kurang sensitif kepada fotoperiod sangat diperlukan untuk Malaysia. Mutagen fizikal dan kimia telah membantu menghasilkan mutan dengan ciri terpilih.

Pembajaan dan Kualiti Glikosida Steviol

Dapatan utama: Kadar nitrogen 200 kg N/ha optimum untuk pertumbuhan; daun nod bawah mengandungi stevioside dan Reb A tertinggi; gabungan baja organik meningkatkan Reb A dan faedah ekonomi.

Kumari et al. (2025) di India menguji kepekatan baja nitrogen 0, 200, 400, 600 dan 1,000 kg N/ha. Kepekatan optimum untuk pertumbuhan ialah 200 kg N/ha, manakala kepekatan lebih tinggi memberi kesan buruk kepada daya hidup pokok. Pada kadar ini, ketinggian pokok direkodkan 26.04 cm dengan biojisim daun 9.2 g berat segar dan 3.2 g berat kering. Klorofil a, b dan karotenoid tertinggi dalam daun nod bawah (masing-masing 9.1, 6.4 dan 1.3 mg/g berat segar). Analisis HPLC menunjukkan kepekatan stevioside dan Reb A tertinggi dalam daun nod bawah, diikuti daun tengah, daun atas, batang dan akar.

Yang, Liu dan Shi (2013) di China membandingkan pelbagai baja campuran di ladang terbuka. Pengeluaran daun bagi rawatan baja organik bersama hampas stevia terurai lebih rendah berbanding gabungan baja organik dan bukan organik, tetapi lebih tinggi daripada baja organik sahaja atau baja bukan organik sahaja. Penanaman organik menghasilkan lebih banyak stevioside dalam helaian daun berbanding penanaman biasa, terutamanya kandungan Reb A. Gabungan baja organik dengan hampas stevia terurai memberi faedah ekonomi yang jauh lebih tinggi berbanding rawatan lain.

Rawatan	Dapatan utama	Sumber
200 kg N/ha	Optimum; pokok 26.04 cm; daun 3.2 g berat kering	Kumari et al. (2025)
> 200 kg N/ha	Kesan buruk kepada daya hidup pokok	Kumari et al. (2025)
Taburan SG dalam pokok	Daun nod bawah > tengah > atas > batang > akar	Kumari et al. (2025)
Organik + bukan organik	Hasil daun tertinggi	Yang et al. (2013)
Organik + hampas stevia	Reb A lebih tinggi; faedah ekonomi tertinggi	Yang et al. (2013)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Penggunaan hampas stevia selepas pengekstrakan sebagai baja organik merupakan contoh ekonomi kitaran yang menarik, kerana sisa kilang pemprosesan dapat dikembalikan ke ladang.

Tuaian dan Pengeringan

Dapatan utama: Kandungan stevioside tertinggi apabila dituai sejurus sebelum berbunga; tuaian pertama sekitar empat bulan selepas tanam diikuti setiap tiga bulan.

Hossain et al. (2017) melaporkan bahawa kepekatan stevioside dalam daun lebih tinggi apabila pokok ditanam di bawah hari panjang dan dituai sejurus sebelum berbunga. Masa tuaian bergantung kepada jenis tanah, jenis stevia dan musim penanaman. Tuaian pertama boleh dibuat empat bulan selepas tanam dan tuaian berikutnya setiap tiga bulan. Namun, di Malaysia, pembungaan awal sering memaksa tuaian lebih awal (Tan et al., 2008).

Rashid et al. (2021) turut menilai kaedah pengeringan sebagai sebahagian daripada kajian mereka. Ringkasan SciSpace menyatakan bahawa pengeringan pada suhu tinggi boleh menyebabkan degradasi terma Reb A dan menurunkan kualiti produk akhir. Butiran suhu optimum tidak tersedia dalam abstrak dan perlu dirujuk terus pada kertas asal.

Kegunaan dan Manfaat Kesihatan

Dapatan utama: Stevia sesuai untuk pesakit diabetes dan obesiti, dan dilaporkan mempunyai sifat antibakteria, antiseptik, anti-radang, hipotensif, diuretik dan kardiotonik.

Hossain et al. (2017) menyatakan bahawa daun stevia ialah sumber glikosida manis yang digunakan terutamanya sebagai pemanis dan penambah perisa dalam industri makanan dan minuman. Sebatian daripada stevia dianggap sebagai alternatif terbaik kepada gula, terutamanya bagi pesakit diabetes, dan sesuai untuk individu obes. Stevia juga dilaporkan mempunyai sifat antibakteria, antiseptik, anti-radang, anti-kesuburan, hipotensif, diuretik dan kardiotonik. Kumari et al. (2025) menekankan bahawa stevia popular dalam industri makanan, minuman, farmaseutikal dan pertanian kerana memberikan kemanisan intensif dengan kalori minimum.

Perbincangan

Literatur stevia menunjukkan bahawa isu fotoperiod adalah teras kepada semua cabaran penanaman di Malaysia. Pembungaan awal mengurangkan biojisim, memaksa tuaian awal dan menurunkan kandungan SG. Penyelidik tempatan telah mencuba tiga pendekatan berbeza: (i) agronomi, iaitu penanaman ratun dengan tuaian kerap (Tan et al., 2008); (ii) teknologi cahaya, iaitu gangguan malam dan kilang tanaman (Rashid et al., 2021; Rengasamy et al., 2022); dan (iii) genetik, iaitu pembaikbakaan hibrid, poliploid dan mutasi (Abdulameer et al., 2018; Chiew et al., 2016).

Setiap pendekatan mempunyai pertukaran. Ratun mudah dan murah tetapi hasil per tuaian rendah. Gangguan malam berkesan secara biologi, iaitu memanjangkan fasa vegetatif enam kali ganda, tetapi memerlukan infrastruktur elektrik di ladang. Kilang tanaman menawarkan kawalan penuh tetapi kos tenaga tinggi, walaupun Rengasamy et al. (2022) cuba menilai kecekapan tenaga secara khusus. Pendekatan genetik paling mampan dalam jangka panjang, tetapi memerlukan masa bertahun-tahun.

Dapatan Ceunen dan Geuns (2012) mengenai nisbah Reb A:ST juga penting dari segi kualiti. Reb A mempunyai rasa yang lebih baik dengan kurang rasa pahit selepas berbanding stevioside, maka nisbah Reb A:ST yang tinggi lebih diingini oleh industri (pengetahuan am). Penemuan bahawa nisbah ini berkorelasi songsang dengan biojisim di bawah hari panjang menunjukkan bahawa usaha meningkatkan hasil perlu diimbangi dengan pemantauan kualiti.

Dari sudut pembajaan, kadar N sederhana (200 kg N/ha) adalah memadai, dan baja berlebihan boleh memudaratkan. Penemuan bahawa daun nod bawah mengandungi SG tertinggi juga relevan kepada amalan tuaian: memotong terlalu tinggi mungkin meninggalkan bahagian daun yang paling bernilai.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

1. Fotoperiod ialah faktor utama: Tanpa campur tangan, stevia akan berbunga awal di Malaysia. Pertimbangkan pencahayaan gangguan malam 60 minit menggunakan LED atau lampu pendarfluor (Rashid et al., 2021).

2. Penanaman ratun: Tuaian kerap berulang boleh mengatasi masalah pembungaan awal; hasil setara 2.8 t/ha daun kering telah dicapai oleh MARDI (Tan et al., 2008).

3. Pilih bahan tanaman sesuai: Gunakan aksesi atau genotip yang telah diuji di Malaysia seperti MSR 028 atau hibrid tempatan.

4. Pembiakan vegetatif: Gunakan keratan batang atau anak benih kultur tisu kerana percambahan biji lemah (Hajihashemi, 2021).

5. Baja nitrogen sederhana: Sekitar 200 kg N/ha; elakkan kadar berlebihan (Kumari et al., 2025).

6. Baja organik dan kitaran semula: Gabungan baja organik dengan hampas stevia meningkatkan Reb A dan keuntungan (Yang et al., 2013).

7. Tuai sebelum berbunga dan jangan potong terlalu tinggi: Daun nod bawah kaya dengan SG.

8. Kawal suhu pengeringan: Elakkan suhu tinggi yang boleh merosakkan Reb A.

Jurang Penyelidikan

9. Analisis kos-faedah pencahayaan gangguan malam di ladang terbuka Malaysia.

10. Pembangunan dan pendaftaran varieti tempatan yang tidak sensitif kepada fotoperiod.

11. Data perosak dan penyakit stevia di kawasan tropika lembap.

12. Kesan hujan lebat dan suhu tinggi terhadap hasil dan kandungan SG.

13. Suhu dan kaedah pengeringan optimum untuk keadaan Malaysia.

14. Kajian pasaran dan rantaian bekalan stevia tempatan.

Kesimpulan

Stevia mempunyai potensi besar sebagai pemanis semula jadi, tetapi penanamannya di Malaysia dihadkan oleh sifatnya sebagai tumbuhan hari pendek dengan panjang hari kritikal 13 jam. Kajian menunjukkan hari panjang memanjangkan pertumbuhan vegetatif dan meningkatkan glikosida steviol, manakala gangguan malam 60 minit memanjangkan fasa vegetatif daripada 20 kepada 120 hari. MARDI telah mengenal pasti aksesi MSR 028 dengan hasil setara 2.8 t/ha daun kering melalui penanaman ratun. Dari segi pembajaan, 200 kg N/ha adalah optimum, dan baja organik dengan hampas stevia meningkatkan Reb A dan keuntungan. Kejayaan industri stevia di Malaysia bergantung kepada gabungan varieti yang sesuai, teknologi cahaya yang kos efektif dan amalan agronomi serta lepas tuai yang tepat.

Rujukan

15. Rengasamy, N., Othman, R. Y., Che, H. S., et al. (2022). Artificial lighting photoperiod manipulation approach to improve productivity and energy use efficacies of plant factory cultivated Stevia rebaudiana. Agronomy, 12(8), 1787. https://doi.org/10.3390/agronomy12081787

16. Hossain, M. F., Islam, M. T., Islam, M. A., et al. (2017). Cultivation and uses of stevia (Stevia rebaudiana Bertoni): A review. African Journal of Food, Agriculture, Nutrition and Development. https://doi.org/10.18697/ajfand.80.16595

17. Tan, S. L., Muhammad Ghawas, M., Mohamad Najib, M. Y., & Zawayi, M. (2008). Preliminary evaluation and selection of stevia under Malaysian conditions. Journal of Tropical Agriculture and Food Science.

18. Ceunen, S., & Geuns, J. M. C. (2012). Influence of photoperiodism on the spatio-temporal accumulation of steviol glycosides in Stevia rebaudiana (Bertoni).

19. Abdulameer, D. A., Osman, M., Sulaiman, Z., et al. (2018). Assessment of Stevia rebaudiana Bertoni genotypes via morpho-agronomic traits under two light conditions. American Journal of Plant Sciences, 9(7). https://doi.org/10.4236/ajps.2018.97102

20. Kumari, A., Biswas, P., Kumari, P., et al. (2025). Enrichment of stevioside and rebaudioside A in Stevia rebaudiana through optimal nitrogen fertilizer application. Research Journal of Biotechnology. https://doi.org/10.25303/2012rjbt040046

21. Rashid, M. A., Ding, P., & Hassan, S. A. (2021). Effects of light sources and drying methods on plant growth and steviol glycoside content of Stevia rebaudiana Bertoni. Journal of Tropical Plant Physiology, 13(1). https://doi.org/10.56999/jtpp.2021.13.1.10

22. Chiew, M. S., Lai, K.-S., Hussein, S., et al. (2016). A review on induced mutagenesis of Stevia rebaudiana Bertoni.

23. Yang, J., Liu, X., & Shi, Y. (2013). Effect of different mixed fertilizer on yield, quality and economic benefits in Stevia rebaudiana Bertoni. Advance Journal of Food Science and Technology, 5. https://doi.org/10.19026/ajfst.5.3132

24. Hajihashemi, S. (2021). Agronomic practices. Dalam Stevia (Elsevier). https://doi.org/10.1016/B978-0-12-820060-5.00002-9

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: stevia, Stevia rebaudiana, fotoperiod, hari pendek, gangguan malam, glikosida steviol, stevioside, rebaudioside A, MARDI, pembajaan nitrogen, pemanis semula jadi