Misai Kucing (Orthosiphon stamineus Benth.): Agronomi, Biopenanda Sinensetin dan Asid Rosmarinik, Pengeringan Lepas Tuai serta Aktiviti Farmakologi

Pengenalan

Misai kucing (Orthosiphon stamineus Benth., sinonim O. aristatus), yang juga dikenali sebagai “Java tea” atau “kumis kucing” di Indonesia, ialah herba saka daripada famili Lamiaceae. Namanya diambil daripada stamen bunganya yang panjang menyerupai misai kucing. Di Malaysia, misai kucing merupakan salah satu herba yang diberi keutamaan dalam pembangunan industri herba negara, dan lazimnya diminum sebagai teh herba untuk masalah buah pinggang, kencing manis, tekanan darah tinggi dan reumatisme. Daun kering misai kucing dipasarkan dalam bentuk uncang teh, kapsul ekstrak dan minuman siap.

Ulasan ini bertajuk “Ulasan Penyelidikan Misai Kucing: Agronomi, Biopenanda Sinensetin dan Asid Rosmarinik, Pengeringan Lepas Tuai serta Aktiviti Farmakologi”. Objektifnya ialah untuk merumuskan dapatan utama kajian saintifik mengenai (i) ciri agronomi dan kepelbagaian aksesi, (ii) komposisi fitokimia terutamanya sebatian biopenanda sinensetin (SEN) dan asid rosmarinik (RA), (iii) kesan kaedah dan suhu pengeringan terhadap biopenanda, (iv) aktiviti farmakologi khususnya diuretik dan antidiabetik, serta (v) implikasinya kepada pengusaha di Malaysia. Kajian yang diulas dijalankan di Malaysia (Universiti Malaysia Perlis, UKM dan institusi lain), Indonesia (Jawa Barat, Jawa Tengah dan Jawa Timur) dan rantau Asia Tenggara secara umum (Thailand, Vietnam dan Myanmar).

Bahan ulasan diperoleh melalui fungsi Literature Review di platform SciSpace (scispace.com) dalam mod High Quality pada November 2026, dengan memberi tumpuan kepada sepuluh kertas teratas yang dipaparkan.

Ciri Agronomi dan Kepelbagaian Aksesi

Dapatan utama: Terdapat perbezaan agronomi dan kandungan sinensetin yang signifikan antara aksesi misai kucing; aksesi berbunga ungu mempunyai kandungan sinensetin tertinggi (0.043%).

Febjislami, Melati, Kurniawati dan rakan (2019) di Institut Pertanian Bogor, Indonesia menilai 18 aksesi misai kucing koleksi ex situ dari Jawa Barat, Jawa Tengah dan Jawa Timur, dengan satu kawalan (aksesi berbunga ungu). Ujian dijalankan menggunakan reka bentuk blok rawak lengkap, dan tanaman dituai apabila kira-kira 70% populasi telah berbunga. Kandungan sinensetin diuji pada bahagian daun.

Kajian mendapati perbezaan yang signifikan antara aksesi bagi pertambahan tinggi pokok pada 8 minggu selepas tanam, bilangan cabang sekunder dan ruas cabang sekunder, panjang, lebar dan indeks luas daun, purata berat kering batang dan daun per 4.41 m², serta kandungan sinensetin. Aksesi Banyumas 1, Sumbersari dan Kraksaan mempunyai ciri agronomi dan pengeluaran yang lebih baik daripada kawalan, kecuali kandungan sinensetin. Aksesi berbunga ungu (kawalan) mencatat kandungan sinensetin tertinggi (0.043%). Menariknya, kandungan sinensetin berdasarkan kategori berat kering daun meningkat daripada kategori rendah ke sederhana, tetapi menurun pada kategori tinggi.

Parameter	Dapatan	Sumber
Bilangan aksesi diuji	18 aksesi + 1 kawalan	Febjislami et al. (2019)
Masa tuaian	Apabila ~70% populasi berbunga	Febjislami et al. (2019)
Aksesi agronomi terbaik	Banyumas 1, Sumbersari, Kraksaan	Febjislami et al. (2019)
Sinensetin tertinggi	Aksesi bunga ungu, 0.043%	Febjislami et al. (2019)
Hubungan biojisim–sinensetin	Naik dari rendah ke sederhana, turun pada tinggi	Febjislami et al. (2019)

Sumber: Febjislami et al. (2019).

Dapatan ini menunjukkan wujudnya pertukaran (trade-off) antara biojisim dan kualiti. Aksesi yang menghasilkan daun paling banyak tidak semestinya mempunyai kandungan sinensetin tertinggi. Bagi pengusaha yang membekalkan bahan mentah kepada pengilang ekstrak terpiawai, pemilihan bahan tanaman perlu mengambil kira kedua-dua aspek.

Komposisi Fitokimia

Dapatan utama: Misai kucing mengandungi lebih daripada 60 hingga 140 sebatian bioaktif, dengan flavonoid sebagai kumpulan paling dominan dalam daun; sinensetin dan asid rosmarinik ialah biopenanda utama.

Bilangan sebatian yang dilaporkan meningkat seiring kemajuan kaedah analisis. Adnyana, Setiawan dan Insanu (2013) melaporkan kira-kira 116 sebatian yang diasingkan, dikelaskan sebagai monoterpena, diterpena, triterpena, saponin, flavonoid, minyak pati dan asid organik. Kalusalingam et al. (2024) dalam Malaysian Applied Biology pula melaporkan lebih daripada 140 sebatian tulen telah dikenal pasti dan diasingkan, terutamanya daripada ekstrak daun dan minyak batang, dengan flavonoid sebagai fitokonstituen paling banyak dalam ekstrak daun. Song et al. (2026), dalam ulasan yang memberi tumpuan kepada analisis LC–MS, merumuskan lebih daripada 60 sebatian bioaktif termasuk flavonoid, diterpenoid dan asid fenolik.

AlMatar, Ekal dan Rahmat (2014) menyatakan bahawa polifenol ialah sebatian paling dominan dalam daun misai kucing dan berperanan mencegah pembentukan produk peroksidaan lipid serta mengurangkan tekanan oksidatif. Flavonoid seperti eupatorin (EUP), sinensetin (SEN), asid rosmarinik (RA) dan kuersetin (Q) dikesan dalam jumlah tinggi dalam pelbagai tisu. Sebatian lain termasuk sterol, asid oleanolik dan terpenoid. Amin dan Rahman (2025) menambah luteolin dan asid litospermik sebagai sebatian penting.

Kumpulan / sebatian	Catatan	Sumber
Jumlah sebatian	60 hingga >140 bergantung kepada kaedah	Song et al. (2026); Adnyana et al. (2013); Kalusalingam et al. (2024)
Flavonoid metoksi (sinensetin, eupatorin)	Biopenanda; dikaitkan dengan antidiabetik	AlMatar et al. (2014); Amin & Rahman (2025)
Asid rosmarinik	Biopenanda fenolik utama	AlMatar et al. (2014)
Luteolin, kuersetin	Flavonoid antioksidan	Amin et al. (2025)
Diterpenoid, triterpena (asid oleanolik)	Pelbagai aktiviti	Adnyana et al. (2013); AlMatar et al. (2014)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Kesan Pengeringan terhadap Biopenanda

Dapatan utama: Suhu pengeringan memberi kesan bertentangan terhadap dua biopenanda; pengeringan sekitar 40 °C atau pengeringan solar berbantu pam haba mengekalkan sinensetin dan asid rosmarinik pada tahap terbaik.

Pengeringan ialah peringkat lepas tuai paling kritikal bagi misai kucing kerana daun segar mengandungi kelembapan awal sekitar 77% (asas basah). Abdullah et al. (2011) dari Universiti Malaysia Perlis mengeringkan daun dalam ketuhar pada 40, 55 dan 70 °C. Suhu lebih tinggi memendekkan masa dan meningkatkan kadar pengeringan. Jumlah aktiviti antioksidan meningkat dengan suhu, manakala jumlah kandungan fenolik tidak berubah secara signifikan. Analisis HPLC menunjukkan kepekatan sinensetin meningkat tetapi asid rosmarinik menurun apabila suhu dinaikkan.

Abdullah et al. (2018) kemudian menggunakan pendekatan pengeringan lapisan nipis pada 30, 40 dan 50 °C dengan pengering udara panas skala makmal. Kepekatan asid rosmarinik dalam daun yang dikeringkan pada 30 dan 40 °C lebih tinggi daripada daun segar, kemungkinan akibat tindak balas sel tumbuhan terhadap tekanan abiotik. Kepekatan RA berkurangan secara signifikan pada 50 °C. Sebaliknya, kepekatan SEN dalam daun kering lebih rendah daripada sampel segar; kesan pengeringan pada 30 dan 50 °C tidak signifikan, dan nilai tertinggi diperoleh pada 40 °C.

Gan et al. (2017) membandingkan pelbagai kaedah pengeringan ke atas daun, bunga, batang dan campuran. Pengeringan solar berbantu pam haba (heat pump assisted solar drying) memberikan pengekalan SEN maksimum 83.07% dalam daun dan pengekalan RA 92.54% dalam bunga. Bagi sampel yang dikeringkan dengan kaedah ini, tiada perbezaan signifikan (p > 0.05) dalam pengekalan SEN dan RA berbanding sampel segar. Sebaliknya, pengeringan solar biasa menunjukkan perbezaan signifikan (p < 0.05) berbanding sampel segar.

Kaedah / suhu	Kesan pada sinensetin (SEN)	Kesan pada asid rosmarinik (RA)	Sumber
Ketuhar 40 ? 70 °C	Meningkat dengan suhu	Menurun dengan suhu	Abdullah et al. (2011)
Udara panas 30 °C	Lebih rendah daripada segar	Lebih tinggi daripada segar	Abdullah et al. (2018)
Udara panas 40 °C	Tertinggi antara rawatan	Lebih tinggi daripada segar	Abdullah et al. (2018)
Udara panas 50 °C	Tidak signifikan	Menurun signifikan	Abdullah et al. (2018)
Solar berbantu pam haba	Pengekalan 83.07% (daun)	Pengekalan 92.54% (bunga)	Gan et al. (2017)
Solar biasa	Berbeza signifikan daripada segar	Berbeza signifikan daripada segar	Gan et al. (2017)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Perbezaan dapatan antara kajian 2011 dan 2018 mengenai arah perubahan SEN berkemungkinan disebabkan perbezaan kaedah (ketuhar berbanding pengeringan lapisan nipis), julat suhu dan pelarut pengekstrakan. Namun kedua-dua kajian bersetuju bahawa suhu sekitar 40 °C adalah kompromi yang baik untuk mengekalkan kedua-dua biopenanda.

Aktiviti Diuretik dan Perlindungan Buah Pinggang

Dapatan utama: Ekstrak dan pecahan flavonoid misai kucing meningkatkan isipadu air kencing dan perkumuhan natrium tanpa mengganggu keseimbangan kalium dalam model haiwan.

Penggunaan tradisional misai kucing untuk buah pinggang disokong oleh kajian makmal. AlMatar et al. (2014) mencatatkan bahawa daun dipercayai bersifat diuretik dan digunakan untuk menyingkirkan batu karang. Amin dan Rahman (2025), melalui ulasan sistematik sembilan kajian dari 2020 hingga 2025, mendapati ekstrak dan pecahan misai kucing meningkatkan diuresis dan natriuresis dalam ujian haiwan. Amin et al. (2025) mengekstrak flavonoid menggunakan etanol 96% dan menulenkannya melalui kromatografi turus, menghasilkan pecahan yang mengandungi kuersetin, luteolin, sinensetin dan eupatorin. Ujian diuretik ke atas mencit menunjukkan peningkatan isipadu air kencing dan perkumuhan natrium yang signifikan tanpa mengganggu keseimbangan kalium. Ciri ini penting kerana banyak ubat diuretik sintetik menyebabkan kehilangan kalium.

Adnyana et al. (2013) turut melaporkan aktiviti diuretik dan nefroprotektif bagi ekstrak keseluruhan, tinktur, pecahan terpilih dan sebatian tulen.

Aktiviti Antidiabetik dan Metabolik

Dapatan utama: Misai kucing merencat enzim ?-glukosidase, memodulasi laluan insulin (PTP1B, GLUT4) dan menunjukkan kesan hipolipidemik; kebanyakan kesan berlaku pada peringkat ekstrak.

Amin dan Rahman (2025) melaporkan perencatan enzim ?-glukosidase dan modulasi laluan insulin melalui PTP1B dan GLUT4. Kajian in silico menyokong interaksi pelbagai sasaran antara sebatian misai kucing dengan protein sasaran di buah pinggang dan dalam laluan metabolisme glukosa. Amin et al. (2025) menunjukkan penurunan glukosa yang signifikan dalam ujian in vitro kultur sel manusia, dan analisis “docking” molekul mendedahkan afiniti yang lebih tinggi berbanding ubat piawai.

Song et al. (2026) merumuskan bahawa ekstrak akueus, etanol dan hidroalkohol menunjukkan aktiviti antidiabetik, hipolipidemik, anti-radang, diuretik dan antikanser. Kajian mekanistik menunjukkan kesan terhadap rembesan insulin, translokasi GLUT4, metabolisme lipid, pengurangan tekanan oksidatif dan perencatan mediator keradangan. Yang penting, kebanyakan kesan farmakologi berlaku pada peringkat ekstrak, mencadangkan interaksi sinergi antara pelbagai fitokimia.

Febjislami et al. (2019) mengaitkan sinensetin secara khusus dengan kesan antidiabetik, yang menjelaskan mengapa kandungan sinensetin digunakan sebagai penanda kualiti dalam pemilihan aksesi.

Aktiviti Farmakologi Lain dan Penggunaan Tradisional

Dapatan utama: Misai kucing mempunyai spektrum aktiviti yang luas termasuk antioksidan, antitumor, antihipertensi, anti-radang, antimikrob, antiobesiti, hepatoprotektif dan antiepileptik.

Adnyana et al. (2013) menyenaraikan aktiviti antioksidan, antitumor, diuretik dan nefroprotektif, antidiabetik, antihipertensi, anti-radang, antimikrob, antiobesiti dan hepatoprotektif. Kalusalingam et al. (2024) menambah aktiviti antiepileptik. AlMatar et al. (2014) merekodkan penggunaan tradisional untuk reumatisme, demam, hepatitis, batu hempedu, ruam, tekanan darah tinggi, kencing manis dan epilepsi, serta untuk kesejahteraan umum. Semua bahagian tumbuhan, iaitu daun, batang, bunga dan biji, mempunyai kegunaan tersendiri (Kalusalingam et al., 2024).

Perbincangan

Literatur misai kucing menunjukkan keadaan yang agak unik berbanding herba lain: wujud hubungan yang jelas antara penyelidikan agronomi, lepas tuai dan farmakologi melalui konsep biopenanda. Sinensetin dan asid rosmarinik bukan sahaja digunakan sebagai penanda kualiti dalam piawaian ekstrak, tetapi juga dikaitkan dengan aktiviti antidiabetik dan antioksidan. Ini bermakna setiap peringkat rantaian nilai, iaitu pemilihan aksesi, masa tuaian, kaedah pengeringan dan pengekstrakan, boleh dinilai berdasarkan kesannya terhadap dua sebatian ini.

Dapatan Febjislami et al. (2019) bahawa sinensetin menurun pada kategori biojisim tinggi memberi amaran kepada amalan yang hanya mengejar berat hasil. Begitu juga, dapatan pengeringan menunjukkan bahawa suhu tinggi yang menjimatkan masa boleh mengorbankan asid rosmarinik. Pengering solar berbantu pam haba (Gan et al., 2017) menawarkan penyelesaian yang baik kerana mengekalkan biopenanda setara daun segar, walaupun kos pelaburannya perlu dinilai untuk pengusaha kecil.

Dari sudut farmakologi, Song et al. (2026) dan Amin dan Rahman (2025) menekankan bahawa bukti praklinikal adalah konsisten dan menjanjikan, tetapi heterogeniti kaedah pengekstrakan, kekurangan piawaian dan bukti klinikal manusia yang terhad masih menghadkan aplikasi klinikal. Dapatan bahawa kesan berlaku pada peringkat ekstrak dan bukan sebatian tunggal menyokong pendekatan produk ekstrak terpiawai berbanding pengasingan sebatian tulen.

Implikasi untuk Pengusaha di Malaysia

1. Pilih bahan tanaman berkualiti: Aksesi berbunga ungu dilaporkan mempunyai sinensetin lebih tinggi (0.043%) berbanding aksesi lain dalam kajian Indonesia (Febjislami et al., 2019). Penilaian aksesi tempatan Malaysia wajar dibuat.

2. Masa tuaian: Tuaian ketika kira-kira 70% populasi berbunga digunakan sebagai rujukan dalam kajian agronomi.

3. Jangan kejar biojisim semata-mata: Kandungan sinensetin boleh menurun pada biojisim daun yang sangat tinggi.

4. Kawal suhu pengeringan: Sasarkan sekitar 40 °C; elakkan melebihi 50 °C untuk mengekalkan asid rosmarinik (Abdullah et al., 2018).

5. Pertimbangkan pengering solar berbantu pam haba: Ia mengekalkan biopenanda setanding daun segar (Gan et al., 2017) dan menjimatkan tenaga.

6. Kepelbagaian bahagian tumbuhan: Bunga mengekalkan RA tinggi (92.54%) dan boleh dimanfaatkan, bukan hanya daun.

7. Pematuhan tuntutan kesihatan: Produk perlu terpiawai (contohnya kandungan SEN dan RA) dan tuntutan kesihatan perlu mengikut peraturan pihak berkuasa kerana bukti klinikal masih terhad.

Jurang Penyelidikan

8. Agronomi di Malaysia: Kertas teratas tidak melaporkan kajian baja, jarak tanaman, pengairan atau teduhan bagi keadaan Malaysia.

9. Perosak dan penyakit: Tiada data mengenai perosak dan penyakit utama misai kucing.

10. Penilaian aksesi tempatan: Kajian kepelbagaian aksesi Malaysia (bunga putih dan ungu) dan hubungannya dengan biopenanda masih diperlukan.

11. Ekonomi pengeringan: Analisis kos-faedah pengering pam haba untuk pengusaha kecil.

12. Ujian klinikal: Ujian klinikal terkawal, kajian farmakokinetik dan toksikologi diperlukan (Amin & Rahman, 2025; Song et al., 2026).

13. Piawaian ekstrak: Penyeragaman kaedah pengekstrakan dan analisis supaya hasil kajian boleh dibandingkan.

Kesimpulan

Misai kucing ialah herba strategik Malaysia dengan asas saintifik yang kukuh untuk kegunaan diuretik dan antidiabetik, sekurang-kurangnya pada peringkat praklinikal. Lebih daripada 60 hingga 140 sebatian bioaktif telah dikenal pasti, dengan sinensetin dan asid rosmarinik sebagai biopenanda utama. Kajian agronomi menunjukkan perbezaan ketara antara aksesi dan pertukaran antara biojisim dan kandungan sinensetin. Kajian lepas tuai pula membuktikan bahawa suhu pengeringan sekitar 40 °C atau pengeringan solar berbantu pam haba mengekalkan biopenanda pada tahap terbaik, dengan pengekalan sehingga 83.07% (SEN) dan 92.54% (RA). Untuk memperkukuh industri, penyelidikan perlu diperluas kepada agronomi tempatan, perlindungan tanaman, piawaian ekstrak dan ujian klinikal manusia.

Rujukan

14. Amin, S., & Rahman, H. D. (2025). Senyawa aktif kumis kucing (Orthosiphon stamineus Benth.): Tinjauan farmakologi sebagai agen diuretik dan antidiabetes. https://doi.org/10.71417/galen.v1i2.98

15. Song, Z., Fazry, S., et al. (2026). Phytochemical and pharmacological review of Orthosiphon stamineus: A mechanistic and therapeutic perspective on its bioactive compounds. Current Nutrition & Food Science. https://doi.org/10.2174/0115734013460022260729103144

16. Gan, S. H., Tham, T. C., Ng, M. X., et al. (2017). Study on retention of metabolites composition in misai kucing (Orthosiphon stamineus) by heat pump assisted solar drying. Journal of Food Processing and Preservation. https://doi.org/10.1111/jfpp.13262

17. Abdullah, S., Ahmad, M. S., Shaari, A. R., et al. (2011). Drying characteristics and herbal metabolites composition of misai kucing (Orthosiphon stamineus Benth.) leaves.

18. Abdullah, S., Shaari, A. R., Rukunudin, I. H., et al. (2018). Effect of drying temperature on rosmarinic acid and sinensetin concentration in Orthosiphon stamineus herbal leaves. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 318. https://doi.org/10.1088/1757-899X/318/1/012074

19. AlMatar, M., Ekal, H., & Rahmat, Z. (2014). A glance on medical applications of Orthosiphon stamineus and some of its oxidative compounds.

20. Adnyana, I. K., Setiawan, F., & Insanu, M. (2013). From ethnopharmacology to clinical study of Orthosiphon stamineus Benth.

21. Kalusalingam, A., Hasnu, D. N., Khan, A., et al. (2024). An updated review of ethnobotany, ethnopharmacology, phytochemistry and pharmacological activities of Orthosiphon stamineus Benth. Malaysian Applied Biology, 53(1). https://doi.org/10.55230/mabjournal.v53i1.2774

22. Amin, S., Helma, N. N., Ramadani, N. K., et al. (2025). Studi aktivitas senyawa flavonoid dari kumis kucing: Implikasi untuk pengembangan obat diuretik dan antidiabetik. https://doi.org/10.31004/joecy.v5i2.380

23. Febjislami, S., Melati, M., Kurniawati, A., et al. (2019). Karakter agronomi dan kadar sinensetin beberapa aksesi tanaman kumis kucing (Orthosiphon stamineus). Jurnal Hortikultura Indonesia, 9(3), 206–215. https://doi.org/10.29244/jhi.9.3.206-215

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: misai kucing, Orthosiphon stamineus, sinensetin, asid rosmarinik, pengeringan, pam haba, diuretik, antidiabetik, aksesi, herba Malaysia