Tasik, sungai, paya dan kolam di Malaysia dipenuhi pelbagai jenis tumbuhan yang hidup di dalam atau di permukaan air. Ada yang terapung bebas seperti keladi bunting, ada yang berakar di dasar tetapi daunnya terapung seperti teratai, dan ada yang tenggelam sepenuhnya di bawah air. Tumbuhan ini dikenali sebagai tumbuhan akuatik atau makrofit.
Walaupun sering dianggap sekadar rumpai, kajian menunjukkan tumbuhan akuatik memainkan peranan yang sangat penting kepada ekosistem dan manusia. Artikel ini memperkenalkan tumbuhan akuatik, fungsinya dan ancaman yang dihadapinya.
Apa Itu Tumbuhan Akuatik?
Makrofit merangkumi kumpulan tumbuhan makroskopik yang pelbagai dari segi taksonomi, termasuk tumbuhan vaskular akuatik, briofit, alga hijau makro dan karofit [1]. Satu ulasan membahagikan tumbuhan ini kepada beberapa kumpulan ekologi berdasarkan cara hidupnya [1]:
| Kumpulan | Ciri | Contoh umum |
|---|---|---|
| Timbul (emergent) | Bahagian vegetatif muncul di atas permukaan air | Rumput paya, purun |
| Terapung | Terapung di permukaan, sama ada bebas atau berakar | Keladi bunting, teratai |
| Tenggelam | Hidup sepenuhnya di bawah air | Hydrilla, Cabomba |
Setiap kumpulan mempunyai ciri morfologi dan fisiologi tersendiri yang membolehkannya hidup dalam habitat air tawar, air payau dan laut [1].
Fungsi Ekologi Utama
Ulasan oleh Lesiv dan rakan-rakan menyenaraikan fungsi utama makrofit, termasuk sintesis dan penyimpanan bahan organik, pembebasan oksigen, penyerapan unsur kimia, penapisan air dan detoksifikasi bahan pencemar [1]. Tumbuhan akuatik juga membekalkan makanan, tempat berlindung dan tempat mencari makan kepada haiwan akuatik [1].
Satu ulasan lain mengenal pasti 26 jenis perkhidmatan ekosistem yang dibekalkan oleh makrofit [2]. Perkhidmatan sokongan yang paling penting berkaitan kitaran nutrien dan penyediaan habitat [2]. Makrofit juga meningkatkan penulenan air dan kawalan penyakit, serta membekalkan makanan, serat, bahan biokimia, ubat semula jadi dan sumber hiasan [2].
Sokongan kepada Ikan
Kajian di tasik beriklim sederhana mendapati kumpulan ekologi makrofit yang dominan mempengaruhi komuniti plankton, anak ikan dan ikan dewasa [3]. Tumbuhan berdaun terapung dikaitkan secara positif dengan struktur rantai makanan planktonik serta berat, panjang dan bilangan anak ikan [3]. Ikan yang lebih besar pula cenderung memilih kawasan dengan tumbuhan timbul [3].
Kajian di Malaysia
Beberapa kajian di Malaysia meneliti tumbuhan akuatik di tasik semula jadi:
Tasik Chini, Pahang: Kajian mendapati komuniti makrofit di tasik ini sangat dinamik, dengan perubahan dominasi daripada spesies asli berdaun terapung, Nelumbo nucifera (teratai), kepada spesies tenggelam bukan asli, Cabomba furcata [4]. Rejim banjir mempunyai kesan kuat dalam mengawal variasi dominasi komuniti tumbuhan [4].
Tasik Berombak: Kajian di tasik air tawar di pantai timur Semenanjung Malaysia mengumpul data kualiti air dan kadar pemendapan di kawasan yang ditumbuhi Hanguana malayana dan Pandanus helicopus [5]. Pengkaji menyatakan pertumbuhan makrofit yang berlebihan memberi kesan negatif kepada ekosistem tasik [5].
Ancaman terhadap Tumbuhan Akuatik
Aktiviti manusia yang menyebabkan pencemaran air, eutrofikasi dan pemanasan global telah mengurangkan kepelbagaian makrofit di banyak ekosistem air tawar [1].
Satu sintesis kajian mendapati perubahan iklim berkemungkinan meningkatkan kelimpahan spesies timbul dan terapung, tetapi mengurangkan spesies tenggelam [6]. Kebanyakan spesies endemik terdapat di tasik tropika, dan perubahan iklim bersama tekanan manusia lain mungkin menyebabkan kepupusan sejumlah besar spesies endemik [6].
Spesies asing pula boleh mengubah struktur dan fungsi ekosistem air tawar secara mendalam [7].
Tumbuhan Akuatik sebagai Penyelesaian Alam Semula Jadi
Satu sintesis kajian 2020 hingga 2026 mendapati pemulihan makrofit mengurangkan nitrogen, fosforus dan biojisim fitoplankton dengan ketara [8]. Kejernihan air, kestabilan sedimen dan kerumitan habitat juga bertambah baik [8]. Namun, kejayaan pemulihan sangat bergantung kepada keadaan setempat [8].
Tumbuhan Akuatik dan Kehidupan Manusia
Selain fungsi ekologi, makrofit turut membekalkan perkhidmatan budaya [2]. Ulasan Thomaz menyatakan tumbuhan ini digunakan dalam artifak keagamaan dan kerohanian, serta menjadi sebahagian sistem pengetahuan tempatan bagi komuniti yang bergantung kepadanya untuk hidup [2]. Ia juga memberi nilai estetik dalam taman air dan kolam, serta menyokong aktiviti rekreasi, pendidikan dan ekopelancongan [2]. Terdapat juga bukti bahawa kepelbagaian makrofit meningkatkan kecekapan fungsi ekosistem, penyediaan perkhidmatan ekosistem dan kestabilan ekosistem [2]. Oleh itu, kehilangan kepelbagaian spesies bukan sahaja merugikan alam, tetapi juga manusia.
Dua Wajah Tumbuhan Akuatik
Perlu difahami bahawa tumbuhan akuatik boleh menjadi rahmat atau masalah. Pada tahap seimbang, ia membersihkan air dan menyokong kehidupan. Namun, apabila tumbuh berlebihan, terutamanya spesies invasif, ia boleh menutup permukaan air, mengurangkan oksigen dan mengganggu aktiviti manusia. Artikel-artikel seterusnya dalam siri ini akan membincangkan kedua-dua aspek ini dengan lebih terperinci.
Panduan Praktikal
Kenali tumbuhan akuatik di kawasan anda dan bezakan antara spesies asli dan invasif.
Jangan buang tumbuhan akuatik hiasan ke dalam sungai atau tasik, kerana sesetengahnya boleh menjadi invasif.
Kurangkan pencemaran nutrien seperti baja dan sisa domestik ke dalam saluran air.
Sokong usaha pemuliharaan tasik dan tanah bencah tempatan.
Rujuk Jabatan Perhutanan, PERHILITAN atau Jabatan Alam Sekitar tentang pengurusan tumbuhan akuatik di kawasan awam.
Kesimpulan
Tumbuhan akuatik merupakan komponen penting ekosistem air tawar yang membekalkan oksigen, menapis air, menyokong kitaran nutrien dan menyediakan habitat kepada ikan serta haiwan lain. Kajian di Tasik Chini dan Tasik Berombak menunjukkan komuniti tumbuhan akuatik di Malaysia sentiasa berubah dan dipengaruhi oleh banjir serta spesies bukan asli. Ancaman seperti pencemaran, perubahan iklim dan spesies invasif menjadikan pengurusan dan pemuliharaan tumbuhan akuatik semakin penting.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Pengurusan tumbuhan akuatik di kawasan awam perlu mengikut peraturan dan nasihat pihak berkuasa berkaitan.
Rujukan
[1] M. Lesiv et al. (2020). Aquatic macrophytes: ecological features and functions. Studia Biologica. DOI: 10.30970/sbi.1402.619.
[2] S. Thomaz (2021). Ecosystem services provided by freshwater macrophytes. Hydrobiologia. DOI: 10.1007/s10750-021-04739-y.
[3] K. Karus et al. (2022). The influence of macrophyte ecological groups on food web components of temperate freshwater lakes. Aquatic Botany. DOI: 10.1016/j.aquabot.2022.103571.
[4] Z. Sharip (2011). Interactions among freshwater macrophytes and physical-chemical-biological processes in Lake Chini, Malaysia.
[5] Jia Yi Choe et al. (2023). A raw data on the physico-chemical water parameters and sedimentation rates of two different aquatic macrophytes in Tasik Berombak, Malaysia. Data in Brief. DOI: 10.1016/j.dib.2023.109397.
[6] Lovisa Lind et al. (2022). Direct and indirect effects of climate change on distribution and community composition of macrophytes in lentic systems. Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society. DOI: 10.1111/brv.12858.
[7] Samuel J. L. Tasker et al. (2022). Quantifying the ecological impacts of alien aquatic macrophytes: A global meta?analysis of effects on fish, macroinvertebrate and macrophyte assemblages. Freshwater Biology. DOI: 10.1111/fwb.13985.
[8] R. Bolpagni (2026). Macrophytes-based solutions as tools to halt the collapse of freshwater biodiversity, functions and benefits. Discover Ecology. DOI: 10.1007/s44396-026-00027-y.
