Baja Daun lawan Baja Tanah: Membandingkan Kesan pada Pertumbuhan dan Hasil Pisang

Pengenalan

Pisang (Musa spp.) ialah tanaman buah yang memerlukan bekalan nutrien yang tinggi dan berterusan sepanjang kitaran hidupnya, dari fasa vegetatif hingga pembentukan tandan. Dalam amalan agronomi, nutrien boleh dibekalkan melalui dua laluan utama, iaitu pembajaan tanah (soil application) yang lazimnya melibatkan baja makronutrien nitrogen, fosforus dan kalium (NPK), dan semburan daun (foliar spray) yang membekalkan nutrien terus kepada permukaan daun. Semburan daun sering dikaitkan dengan pembekalan mikronutrien (micronutrients) seperti zink, ferum, kuprum dan boron, tetapi kini turut merangkumi baja foliar berasaskan organik.

Persoalan yang timbul ialah sejauh mana semburan daun mampu memberikan kesan terhadap pertumbuhan dan hasil pisang berbanding pembajaan tanah NPK, dan sama ada kedua-dua kaedah ini lebih wajar dilihat sebagai saingan atau sebagai pelengkap. Artikel ini meneliti tiga kajian lapangan yang melibatkan kultivar pisang berbeza, iaitu Karpooravalli (ABB) [1], ‘Lakatan’ (Musa acuminata) [2] dan Cavendish ‘Grand Naine’ [3], bagi menilai kesan relatif kedua-dua kaedah pembajaan ini terhadap parameter pertumbuhan dan hasil.

Sorotan Literatur

Ketiga-tiga kajian berkongsi objektif umum, iaitu menilai kesan pembekalan nutrien terhadap prestasi tanaman pisang, tetapi berbeza dari segi jenis input foliar yang diuji. Sha et al. [1] menumpukan kepada kesan semburan daun mikronutrien, iaitu zink sulfat (ZnSO?), boraks dan ferus sulfat (FeSO?) pada kepekatan berbeza, terhadap pertumbuhan, hasil dan kualiti pisang Karpooravalli (ABB). Chalise et al. [3] pula menilai kesan nutrien tumbuhan terhadap pertumbuhan vegetatif pisang Cavendish ‘Grand Naine’ dengan membekalkan N, P dan K melalui tanah serta Zn, Fe, Cu dan B melalui semburan daun. Berbeza daripada kedua-dua kajian ini, Magbalot-Fernandez et al. [2] menguji baja foliar organik diperkaya (Organic-based Fortified Foliar Fertilizer, OFF) terhadap pertumbuhan dan hasil pisang ‘Lakatan’.

Dari segi lokasi dan tempoh, kajian [1] dijalankan di kebun Jabatan Hortikultur, Fakulti Pertanian, Annamalai University, Tamil Nadu pada tahun 2023–2024 [1]. Kajian [2] dilaksanakan di University of Southeastern Philippines, Kampus Tagum–Mabini, Wilayah Compostela Valley, dari Disember 2015 hingga Mac 2016 [2]. Kajian [3] pula dijalankan dalam keadaan tanah beralkali di Directorate of Agricultural Research, Khajura, Banke, Nepal, merangkumi dua musim tanaman, iaitu 2020–2021 (tanaman induk, plant crop) dan 2021–2022 (tanaman ratun pertama, first ratoon crop) [3]. Ini menjadikan kajian [3] satu-satunya yang menilai kesan rawatan merentasi dua kitaran tanaman.

Reka bentuk eksperimen ketiga-tiga kajian turut menunjukkan variasi. Kajian [1] menggunakan Reka Bentuk Blok Rawak (Randomized Block Design, RBD) dengan tiga belas rawatan dan tiga replikasi [1], manakala kajian [3] menggunakan Reka Bentuk Blok Rawak Lengkap (Randomized Complete Block Design, RCBD) dengan tujuh rawatan dan tiga replikasi [3]. Kajian [2] pula menggunakan Reka Bentuk Rawak Lengkap (Completely Randomized Design, CRD) dengan enam rawatan yang direplikasi sebanyak tiga kali [2]. Perbezaan penting ialah kajian [2] menyertakan rawatan kawalan, rawatan NPK sahaja pada kadar disyorkan dan separuh kadar disyorkan, rawatan OFF sahaja, serta gabungan NPK dengan OFF [2], sekali gus membolehkan perbandingan langsung antara baja tanah dengan baja daun.

Dari segi dapatan, wujud persamaan yang ketara: rawatan terbaik dalam ketiga-tiga kajian ialah rawatan yang menggabungkan pembajaan tanah dengan semburan daun. Dalam kajian [1], rawatan T13, iaitu baja kandang (farmyard manure, FYM) 25 t ha?¹ ditambah dos baja disyorkan (recommended dose of fertilizer, RDF) 110:35:330 g NPK sepokok serta semburan ZnSO? 0.75%, boraks 0.75% dan FeSO? 0.75% pada 60, 90 dan 120 hari selepas tanam, mencatatkan nilai pertumbuhan tertinggi [1]. Dalam kajian [3], rawatan T3 yang menggabungkan FYM, NPK dan empat mikronutrien foliar memberikan prestasi vegetatif terbaik [3], manakala dalam kajian [2], rawatan T6 (kadar disyorkan NPK + OFF) menghasilkan bilangan daun, bilangan jari dan berat buah tertinggi [2]. Perkembangan yang dapat diperhatikan ialah peralihan daripada fokus mikronutrien bukan organik [1][3] kepada baja foliar organik [2], namun kesimpulan umum tentang nilai gabungan kedua-dua kaedah tetap konsisten.

Pembajaan Tanah NPK sebagai Asas Pemakanan Pisang

Ketiga-tiga kajian meletakkan pembajaan tanah sebagai komponen asas dalam rawatan. Dalam kajian [1], semua semburan mikronutrien diberikan bersama RDF 110:35:330 g NPK sepokok dan FYM 25 t ha?¹ [1]. Kajian [3] pula menggunakan program pembajaan tanah yang terperinci: FYM dibekalkan dalam empat ansuran (asas, bulan ke-3, ke-5 dan ke-7 selepas tanam), manakala baja kimia (urea, DAP dan MoP) dibekalkan dalam enam ansuran pada 30, 75, 110, 150 dan 180 hari selepas tanam, serta 100 g MoP semasa peringkat pengeluaran jantung (shooting) [3]. Rawatan terbaik kajian tersebut menggunakan FYM 20 kg sepokok dan NPK 250:250:350 g sepokok [3].

Kajian [2] memberikan gambaran yang lebih jelas tentang peranan kadar NPK. Rawatan dengan separuh kadar disyorkan NPK ditambah OFF (T5) menghasilkan bilangan daun yang setanding dengan rawatan kadar penuh NPK ditambah OFF (T6) [2]. Walau bagaimanapun, T6 tetap mencatatkan bilangan jari sesisir tertinggi berbanding rawatan lain [2], menunjukkan bahawa kadar NPK penuh masih menyumbang kepada komponen hasil.

Sumbangan Semburan Daun terhadap Pertumbuhan dan Hasil

Semburan daun dalam kajian [1] dan [3] membekalkan mikronutrien pada peringkat pertumbuhan tertentu. Dalam kajian [1], tiga semburan diberikan pada 60, 90 dan 120 hari selepas tanam [1], manakala dalam kajian [3], semburan Zn, Fe, Cu dan B diberikan pada bulan ke-3, ke-5 dan ke-7 selepas tanam [3].

Kesan semburan mikronutrien terhadap pertumbuhan adalah ketara. Dalam kajian [1], rawatan T13 mencatatkan nilai tertinggi bagi ketinggian batang semu (pseudostem height), lilitan batang semu (pseudostem girth), jumlah bilangan daun, luas daun, filokron (phyllochron), bilangan anak pokok (suckers) pada peringkat pengeluaran jantung, pengeluaran bahan kering (dry matter production) dan jumlah kandungan klorofil [1]. Rawatan yang sama juga memerlukan bilangan hari yang lebih singkat untuk pengeluaran jantung dan penuaian berbanding rawatan lain [1].

Dalam kajian [3], data terkumpul tanaman induk dan ratun pertama menunjukkan rawatan T3 (FYM 20 kg sepokok + NPK 250:250:350 g sepokok + ZnSO? 0.5% + FeSO? 0.2% + CuSO? 0.2% + boraks 0.1%) mencatatkan pada peringkat pengeluaran jantung [3]:

• lilitan pangkal terbesar, iaitu 68.92 cm;
• ketinggian pokok tertinggi, iaitu 222.00 cm;
• bilangan daun berkesan tertinggi, iaitu 17.00;
• luas daun terbesar, iaitu 16.07 m², dan indeks luas daun (leaf area index) 4.02;
• sebaran pokok tertinggi, iaitu 327.60 cm;
• bilangan daun kumulatif tertinggi, iaitu 44.00.

Bagi baja foliar organik, kajian [2] mendapati OFF tidak memberikan kesan signifikan terhadap ketinggian pokok dan lilitan batang semu pada 15, 30 dan 45 hari selepas aplikasi, serta terhadap bilangan sisir setandan [2]. Sebaliknya, perbezaan signifikan diperoleh bagi bilangan daun, bilangan jari setandan, berat buah dan hasil [2].

Gabungan Kaedah: Pelengkap, Bukan Pengganti

Dapatan paling menonjol daripada perbandingan ini ialah semburan daun memberikan kesan terbaik apabila digabungkan dengan pembajaan tanah. Dalam kajian [2], rawatan T6 (kadar disyorkan NPK + OFF) menghasilkan bilangan jari sesisir sehingga 21% lebih tinggi berbanding kawalan, dan berat buah 61% lebih tinggi berbanding rawatan tanpa baja [2]. Hasil sebanyak 37 tan sehektar yang dicatatkan adalah lebih tinggi daripada purata hasil kebangsaan bagi pisang ‘Lakatan’, iaitu 9.4 tan sehektar [2].

Corak yang sama diperhatikan dalam kajian [1] dan [3], apabila rawatan yang menggabungkan FYM, NPK dan semburan mikronutrien mengatasi rawatan lain dari segi parameter pertumbuhan [1][3]. Berdasarkan dapatan tersebut, Chalise et al. mengesyorkan penggunaan FYM dan baja kimia bersama semburan daun mikronutrien kepada penanam pisang [3].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

• Kedua-dua kaedah berfungsi secara saling melengkapi. Rawatan terbaik dalam ketiga-tiga kajian menggabungkan pembajaan tanah dengan semburan daun [1][2][3].
• Kesan semburan daun bergantung pada parameter yang diukur. OFF tidak memberikan kesan signifikan terhadap ketinggian pokok, lilitan batang semu dan bilangan sisir setandan, tetapi memberikan kesan signifikan terhadap bilangan daun, bilangan jari, berat buah dan hasil [2].
• Mikronutrien foliar menyokong pertumbuhan vegetatif dan fisiologi. Gabungan Zn, B dan Fe meningkatkan parameter seperti luas daun, pengeluaran bahan kering dan kandungan klorofil [1], manakala gabungan Zn, Fe, Cu dan B meningkatkan luas daun dan indeks luas daun [3].
• Kesan terhadap tempoh tanaman. Semburan mikronutrien bersama pembajaan tanah memendekkan bilangan hari untuk pengeluaran jantung dan penuaian [1].
• Kepekatan dan masa semburan berbeza antara kajian. Kepekatan 0.75% bagi setiap mikronutrien digunakan dalam kajian [1], manakala kajian [3] menggunakan ZnSO? 0.5%, FeSO? 0.2%, CuSO? 0.2% dan boraks 0.1% [3]; baja OFF pula digunakan pada kadar 100 ml bagi setiap 16 liter air [2].
• Dapatan merentasi kultivar. Corak kelebihan rawatan gabungan diperhatikan pada kultivar Karpooravalli (ABB) [1], ‘Lakatan’ [2] dan ‘Grand Naine’ [3].

Kesimpulan

Perbandingan tiga kajian ini menunjukkan bahawa persoalan “baja daun lawan baja tanah” lebih tepat difahami sebagai persoalan gabungan. Pembajaan tanah NPK, sering bersama baja kandang, membentuk asas pemakanan pisang, manakala semburan daun, sama ada mikronutrien [1][3] atau baja foliar organik [2], memberikan peningkatan tambahan terhadap parameter pertumbuhan dan komponen hasil. Rawatan gabungan secara konsisten mencatatkan prestasi tertinggi merentasi kultivar dan lokasi kajian yang berbeza [1][2][3].

Rujukan:

1. K. Sha et al. (2025). Effect of foliar fertilization of micronutrients on growth and yield of Banana (Musa spp.) cv. Karpooravalli (ABB). International Journal of Horticulture and Food Science. https://doi.org/10.33545/26631067.2025.v7.i6b.324
2. Alminda Magbalot-Fernandez et al. (2019). Effects of Organic-based Fortified Foliar Fertilizer on the Growth and Yield of ‘Lakatan’ Banana (Musa acuminata). Asian Journal of Research in Crop Science. https://doi.org/10.9734/ajrcs/2019/v3i430053
3. B. Chalise et al. (2023). Effect of Plant Nutrients on Vegetative Growth of Cavendish Banana. International Journal of Horticulture. https://doi.org/10.5376/ijh.2023.13.0011